Nieuws

Staatssecretaris zinspeelt erop om gemeenten te verplichten asielzoekers op te nemen

De asielzoekerscentra zitten overvol en ook tijdelijke plekken bieden niet genoeg soelaas. Voor het eind van het jaar moeten er tweeduizend opvangplekken bijkomen. Staatssecretaris Ankie Broekers-Knol sluit niet uit dat ze gemeenten zal dwingen asielzoekers op te nemen.

Hessel von Piekartz
In de Expo Hal in Assen worden voorbereidingen getroffen voor het opvangen van asielzoekers. Het Centraal Orgaan opvang  gebruikt de hal sinds november als noodopvang. Beeld ANP
In de Expo Hal in Assen worden voorbereidingen getroffen voor het opvangen van asielzoekers. Het Centraal Orgaan opvang gebruikt de hal sinds november als noodopvang.Beeld ANP

Asielzoekers sliepen al noodgedwongen in passagiershutten van oude riviercruiseschepen, vakantieparken, evenementenhallen of hotels. Met de nodige improvisatie lukte het om er 8.500 opvangplekken bij te krijgen. Alles om te voorkomen dat ze, zoals een jaar eerder, op de grond moeten slapen of erger: op straat komen te staan.

Maar de instroom van asielzoekers nam in het afgelopen half jaar dusdanig toe dat het beschikbare aantal plekken niet voldoet. Door de Taliban-overname deden veel Afghanen een asielaanvraag, en ook uit onder meer Somalië en Jemen komen meer asielzoekers.

Het maakt dat staatssecretaris Broekers-Knol van Justitie en Veiligheid zich genoodzaakt voelt naar ‘verdergaande maatregelen’ te grijpen, zo heeft ze de Tweede Kamer vrijdag laten weten. Volgens haar is de ‘tot nu toe gevolgde werkwijze’ niet langer voldoende. De brief komt nadat de Adviescommissie Vreemdelingenzaken vorige week adviseerde om gemeenten te verplichten asielzoekers op te nemen. De gemeente Gorinchem ontving volgens burgemeester Reinie Melissant al een verzoek.

Het Rijk mag gemeenten dwingen; maar alleen als er sprake is van een crisis.

Mag de staatssecretaris ingrijpen in de autonomie van gemeenten? ‘Het korte antwoord daarop is: ja’, zegt Adriaan Wierenga, noodrechtspecialist en onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘De Rijksoverheid heeft het recht lokale overheden te passeren. Maar er is wel een belangrijke voorwaarde: ze moet erkennen dat er sprake is van een acute noodsituatie, een crisis die niet op een andere manier is op te lossen.’

En daar wringt het, ziet Wierenga. ‘Weliswaar zegt de staatssecretaris dat dit een onaanvaardbare situatie is maar ze moet de crisis erkennen. Dat gaat men liever uit de weg. Wat je daarmee erkent is dat er onder jouw verantwoordelijkheid een noodsituatie is ontstaan. Logischerwijs komen er dan vragen: hoe heeft dit kunnen gebeuren?’

Als eenmaal alle stappen zijn doorlopen en het officiële verzoek komt, moeten de gemeenten daaraan simpelweg voldoen. Wierenga: ‘Er ligt dan een zogenoemde aanwijzing, maar dat kun je gerust een bevel noemen. De burgemeester en de wethouders hebben zich daaraan te houden. Dat kan lastig zijn, want ze hebben ook te maken met een mogelijk kritische gemeenteraad en inwoners die er misschien niet op zitten te wachten.’

Het alternatief is mensen op straat laten slapen

Dat is precies wat gemeenten vrezen. Paul Slettenhaar, wethouder in de gemeente Castricum, is groot tegenstander van gedwongen opvang. ‘Het is een ingreep in de lokale democratie. Ik vind dat de staatssecretaris hiermee de lokale volksvertegenwoordiging aan de kant schuift.’

Het is nog de vraag of de staatssecretaris echt dwang zal uitoefenen. Vooralsnog is er nog geen officieel verzoek gedaan. Een logische gang van zaken, zegt Wierenga. ‘Den Haag wil dwang voorkomen, want dat heeft een nadeel: het Rijk neemt dan de verantwoordelijkheid over. Het komt ook bijna nooit voor. Bovendien: in de praktijk zijn lokale besturen gevoelig voor druk vanuit Den Haag. Het is beter als ze overstag gaan: daarmee stellen ze zich welwillend op en bouwen ze krediet op.’

Ook als het de komende weken lukt om voldoende (tijdelijke) plekken te creëren, zijn de problemen niet voorbij. Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers verwacht dat er volgend jaar zeker dertienduizend plekken bij moeten komen. Veel tijdelijke opvang verdwijnt en de toestroom van asielzoekers blijft naar verwachting hoog. ‘We zeggen al langer dat we een meer structurele buffer nodig hebben’, zegt een woordvoerder. ‘Maar de tweeduizend plekken zijn prioriteit. Want wat is het alternatief? Dat we mensen op straat moeten laten slapen is ondenkbaar.’