Spreeuwen eten uit het vuistje

Het eierdopje heeft pootjes en loopt, met lepeltje, uitnodigend rond: iemand nog ei? Het bolle, gebraden varken mist een sappig stuk rug maar heeft, al even gastvrij, een mes in de buik gestoken: eet mij, eet mij!...

JUDITH KOELEMEIJER

Van onze verslaggeefster

Judith Koelemeijer

ROTTERDAM

Al is het de vraag wie er op dit vreetfestijn zit te wachten. Drie kogelronde mannen liggen verzadigd onder een boom. Ze kunnen geen boe of bah meer zeggen, er kan geen hap meer bij. Hoedt u voor de luiheid!, waarschuwt het onderschrift.

Want denk niet dat dit Luilekkerland, een gravure naar P. Bruegel uit 1567, echt iets is om naar te verlangen. Net zo min als men tegenwoordig onbekommerd van een goede maaltijd schijnt te mogen genieten - is het niet te vet, worden we niet te dik, is het vlees wel BSE-vrij en zit er geen salmonella in de kip -, kon men in vorige eeuwen onbezorgd vrolijk schransen. Althans, dat is de indruk die je krijgt op de expositie Vier eeuwen eten - eetcultuur op prenten en tekeningen uit de Atlas van Stolk in het Schielandshuis in Rotterdam.

Op een gravure van een markttafereel uit 1603 liggen vlees, gevogelte, groente en brood rijkelijk uitgestald. Maar genieten mag men niet van deze overvloed, zo leert een blik op de achtergrond. Daar is de parabel van Christus en de arbeiders in de wijngaard afgebeeld - opdat niemand vergeet dat voor eten hard gezwoegd moet worden.

In het zeventiende-eeuwse, calvinistische Nederland worden soberheid, zuinigheid en naastenliefde veelvuldig geprezen, níet de weldaad en het zelfzuchtig genieten. Op een gravure van een overdadig gevulde keuken zien we eveneens de parabel van de rijke man, die de arme Lazarus niet in zijn overvloed wilde laten delen. En naast de 'vette keuken', een gravure door P. van der Heyden naar P. Bruegel uit 1563, waarop een groep rondborstige en rondbuikige lieden zich tegoed doet aan varkenskoppen en vette worsten, hangt uiteraard de 'magere keuken': een schamel ingericht vertrek vol scharminkels, die alleen een zielige ui en wat rotte mosselen op tafel hebben.

Geniet, maar drink met mate. De bezorgde overheid is van alle tijden. Op de expositie hangen twee anonieme litho's uit 1850, getiteld 'achteruitgang' en 'herstel'. Op de eerste zien we een gegoede familie aan tafel gaan. De pot schaft alleen aardappelen. 'Wel Krielis, ook gij hebt het anders gekend', staat in het onderschrift te lezen. 'Ja Landheer! Bij uwe ouders zaliger zag het er anders uit'

De prenten waarschuwen tegen de aardappel. Als we het bijschrift mogen geloven, gaan door piepers 'geest en veerkracht verloren', en brengen zij 'gebreken en kwalen, luiheid, drinkzucht en misdaad'. Nee, dan de mais, die op de tweede prent staat afgebeeld, als alternatief voor degenen die al te eenzijdig eten (want daar ging het de lithomaker natuurlijk om). 'Vergeet de mais niet! Verlaat de aardappelen'

Aanleiding voor de bescheiden expositie is het verschijnen van Twintig eeuwen koken en eten van Lizet Kruyff en Judith Schuyf, een vermakelijk (recepten)boek over de eetgewoonten van onze voorouders, dat deels is geïllustreerd met prenten uit de collectie Atlas van Stolk. De samenstellers hebben thema's uitgekozen - zoals 'feestmaaltijden', 'etenstijden', 'ingrediënten', 'smaak' en 'markten' - en daar prenten bijgezocht, waardoor de expositie een nogal willekeurig karakter heeft. Er is van alles wat, uit verschillende tijden, maar een lijn, een visie ontbreekt.

Interessant zijn vooral de etiquette en eetgewoonten. De grotere kinderen zaten vroeger niet aan tafel, maar stonden - al dan niet op een krukje -, zo blijkt. Vorken waren in de zeventiende eeuw nog hoogst ongebruikelijk. Spreeuwen eten daarentegen was heel normaal. Men ving ze in spreeuwpotten: nestkastjes aan de gevel.

Veel prenten illustreren die eeuwig calvinistische angst voor de overdaad, voor de zondige verleiding van copieuze maaltijden, drank en seks (niet voor niets zit Amor onder tafel op de loer, zijn pijlen in de aanslag). Hoedt u voor boerenkermissen, waar het volk zot en zat is!

Wordt op de wanden de beheersing gepredikt, op menukaarten kunnen we lezen waaraan de genodigden zich te buiten gingen bij het feestmaal voor Willem V in het stadhuis te Middelburg, op 26 mei 1766. De lijst met specialiteiten is schier oneindig, het aantal couverts niet te tellen. 'Soep van kreeften', staat er op, maar ook 'pasteyen van duyven, konijnen en fazanten'.

Vier eeuwen eten. Eetcultuur op prenten en tekeningen uit de Atlas van Stolk. Schielandshuis Rotterdam, tot en met 12 oktober.

Twintig eeuwen koken en eten. Lizet Kruyff en Judith Schuyf. Kosmos-Z & K, ¿ 39,90.

Meer over