AnalyseSatire

Spotten met een man met wie nauwelijks te spotten valt

Diana Weymar borduurt uitspraken van Trump op stoffen met een geschiedenis.Beeld Diana Weymar

Wat moeten kunstenaars met een president op wie satire geen vat heeft omdat hij zelf alles al uitvergroot? Zijn citaten voor zichzelf laten spreken werkt. En hem juist tekenen zonder tekst.

Het duurt even voor je begrijpt wat je ziet. Op mosgroene stof is met een klassieke steek een boeketje bloemen aangebracht. De kleuren zijn keurig rood, roze en lichtblauw, en het boeketje is omringd door een donkergroene krans van bladeren. Veel burgerlijker kan het niet. 

Dan staat daar dwars overheen een tekst geborduurd, met felgeel garen en een grove steek. I am a very stable genius. Veel schreeuweriger kan het niet. Kijk, lees en langzaam begint het te dagen: het borduurwerk is een kruising tussen een tweet en een tegelspreuk. En een tamelijk geniale kruising ook. Het is lachwekkend en angstwekkend tegelijk.

De Amerikaanse kunstenaar Diana Weymar (50) begon er in een opwelling mee. Schrijven met naald en draad is veel intenser dan met pen en papier, zo had ze de laatste jaren gemerkt tijdens kunstprojecten in de bergen van Colombia en op het gespleten eiland Cyprus. Iets borduren kost meer tijd dan iets opschrijven en je brengt dus meer tijd door met de boodschap. Het is bijna therapeutisch.

Het was op 6 januari 2018, dat ze het borduren begon toe te passen in het verdeelde Amerika. De ‘Fake News Mainstream Media’ hadden gesuggereerd dat er een steekje los zat bij Donald Trump. Hij antwoordde die dag als @realDonaldTrump: ‘Ik ben van een ERG succesvol zakenman, een groottv-ster geworden en daarna president van de Verenigde Staten (bij mijn eerste poging). Ik denk dat je dat niet als slim kan kwalificeren, maar als geniaal.. en een erg stabiel genie bovendien.’

Geborduurde Trump-citaten

Het presidentschap van Trump was nog nauwelijks een jaar aan de gang en Weymar dacht: ik kan nu mijn oren sluiten voor wat hij zegt – al dat ongelooflijke, onfatsoenlijke en onbestaanbare – maar ik kan er ook mee aan de slag gaan. 

Het eerste borduurwerkje is uitgegroeid tot het Tiny Pricks Project, een overweldigende verzameling geborduurde Trump-citaten. ‘Het is moeilijk om te luisteren naar wat hij zegt’, zegt Weymar telefonisch. ‘Veel mensen hebben een manier gevonden om zich van hem en zijn taal af te sluiten. Voor mij is is dit een achterdeur geweest om toch de taal uit het Witte Huis te volgen. Ik borduur het, publiceer het en ga door naar de volgende dag.’ 

Al snel liet Diana Weymar haar werk aan de wereld zien via Instagram, waar ze nu bijna 70 duizend volgers heeft. Ze nodigt iedereen uit zelf een quote te borduren en op te sturen. Samen met meer dan duizend inzenders borduurde ze in een kleine drie jaar meer dan 3.600 afleveringen bij elkaar. Het weekblad The New Yorker pikte het op, modetijdschrift Vogue ook, net als kunstkrant The Art Newspaper. Weymar hing selecties op in expositieruimten in New York, Boston, Miami en nu, de laatste weken voor de verkiezingen, in Washington, in het Culture House op loopafstand van het Capitool en het Witte Huis. 

Diana Weymar voor een muur met bijdragen aan haar Tiny Pricks Project.Beeld AFP

‘De borduurwerkjes zijn voor Amerikanen die de politiek uit hun leven hadden gebannen een manier geweest om zich weer betrokken te voelen’, zegt Weymar. ‘Het helpt dat ze je ook aan het lachen kunnen maken. Hopelijk moedigt het hen aan te gaan stemmen.’

Stoffen met een geschiedenis

Kunst kan je blik op de wereld of indruk van de mensen om je heen veranderen. Een geschilderd landschap kan je de volgende keer anders naar een polder laten kijken; een muziekstuk kan je het alledaagse gefluit van vogels anders laten beleven; een familiedrama op het toneel kan je aan het denken zetten over de verhouding met je ouders. 

De gouden greep die Weymar daarbij heeft gedaan is dat ze de uitspraken van Trump borduurt op stoffen met een geschiedenis. ‘I am a very stable genius’ staat bijvoorbeeld op een kussenbekleding die haar grootmoeder, een Republikein, ooit heeft geborduurd. ‘Als je een lap stof uit de familie neemt, is het alsof iemand je hand vastpakt en er in knijpt’, zegt Weymar. ‘Je moeders zakdoek, een babytruitje, het brengt een intimiteit met zich mee die een Twitterbericht op je telefoon niet heeft.’

Alle kleding van grootmoeder, en ook haar ‘tafellakens van de bridgeclub’, zaten in de erfenis voor Weymar. ‘Ik heb drie broers, dus het kwam automatisch bij mij terecht’, zegt ze lachend. Ze belt vanuit Victoria, een kustplaatsje in de Canadese provincie British Columbia, waar ze is opgegroeid. Haar ouders verhuisden kort na haar geboorte in 1970 naar Canada, op de vlucht voor de dienstplicht in Vietnam en president Richard Nixon. 

‘Ik heb hier manden vol textiel met een verhaal liggen: Star Wars-beddengoed van mijn kinderen, oude sportkleding. Sinds dit project sturen mensen me ook stoffen op: bruidsjurken die ze aanhadden in Mexico, en zelfs een sjaal die is gemaakt ter herinnering aan de inauguratie van Nixon. Allemaal wachten ze op het goede citaat.’

Overdrijving werkt niet

Het artistieke middel om naar politici te kijken, is van oudsher de spotprent, het cabaret, de comedy – kortom, satire. Maar al snel na de inauguratie van Donald Trump ontdekten cartoonisten en comedians dat ze een probleem hadden: satire drijft op overdrijving en uitvergroting en juist die technieken waren bij de 45ste president van de Verenigde Staten bijna niet toe te passen. 

In de lente van 2018 vroeg weekblad The Atlantic zich af waarom Trump zo moeilijk te karikaturiseren is. De Amerikaanse publicist en cartoonist Sarah Boxer besprak in dat stuk de eerste oogst van cartoons en het viel haar op hoe vaak ze Trump in het eerste jaar als baby tekenden. ‘Ze zijn best grappig. Maar wat is de onderliggende boodschap? Dat Trump, het balorige kind, niet verantwoordelijk gehouden kan worden voor de schade die hij aanricht?’ Tegelijk had ze ook een verklaring voor de babyaanpak. ‘Ik denk dat het volwassen lichaam van Trump sommige cartoonisten afstoot. Als je iemand gaat karikaturiseren helpt het als je je voorbereidt om die persoon te imiteren. Het helpt om in de spiegel te kijken en je die persoon te voelen, en daarvoor moet je bekend raken met zijn hoofd, lichaam, bewegingen, en in Trumps geval ook toiletgewoonten en seksgebruiken. Hier kan de afkeer binnensluipen.’

Het is normaal dat tekenaars een lichaamsdeel accentueren om een karaktertrek te benadrukken – zijn grote neus en de 5 o’clock shadow van zijn middagbaard gaven president Richard Nixon in de jaren zeventig het voorkomen van een schimmige misdadiger. Maar met Trump is zo’n pakkende metafoor lastig gebleken, licht Sarah Boxer nu toe aan de telefoon. ‘Het begint ermee dat er zoveel is om je boos over te maken: de leugens, de hebzucht, de vrouwenhaat, de eigenwaan, welk element kies je?’ 

Maar het echte probleem voor tekenaars is dat de pijn van Trump in zijn woorden zit, zegt Boxer. ‘Taal is zijn wapen. Ik zet de radio uit als ik zijn stem hoor. Ik kan daar niet naar luisteren. Je moet een manier vinden om zijn woorden weer toegankelijk te maken.’

Beter dan de meeste spotprenten noemt Boxer daarom de playbackscènes die de Amerikaanse comedian Sarah Cooper in de quarantainetijd maakte van Trumps persconferenties. De stem is van Trump, het gezicht van Cooper. ‘Ze playbackt perfect, maar belangrijker is haar mimiek. Hoe ze rolt met haar ogen, dat geeft de uitspraken een nieuwe context. Je luistert ernaar, vindt ze grappig en het geeft je het gevoel dat zijn herverkiezing geen uitgemaakte zaak is.’

Bijna geen tekst

Opvallend genoeg is er nauwelijks tekst te vinden op de coverillustraties en cartoons waarmee de in Canada geboren Amerikaanse tekenaar Barry Blitt (62) in mei de prestigieuze Pulitzerprijs won voor spotprenten. Blitt werkt sinds jaar en dag voor The New Yorker, waar zijn woordloze aquarellen opvallen – alleen omdat die waterige kleuren botsen met de harde trekken van Trumps presidentschap. 

Barry Blitt beeldt president Trump af zonder daarbij woorden te gebruiken.Beeld Barry Blitt / The New Yorker

In aanloop naar de verkiezingen kampt Blitt met ‘idioot veel deadlines’, dus antwoordt hij liever tussendoor per mail. ‘Hij doet me denken aan een ster van de stomme film: hij is hypnotiserend om naar te kijken en je hoeft niet te horen wat hij zegt. Al zijn gebaren zijn overdreven. Zijn mond verwrongen in een valse grijns als hij spreekt, zijn handen die voortdurend in beweging zijn. Ik zou het vreselijk vinden om hem in een specifiek karakteristiek te moeten vatten. Hij is de som van zijn opzichtige delen.’

Of Trump nu zijn schoenen laat poetsen door de Republikeinse leiders in het Congres, te midden van klimaatnoodweer op het dak van het Witte Huis een protestbord omhoog steekt met de slogan ‘Bouw de muur’, of naakt achter zijn presidentiële lessenaar staat, als een keizer zonder kleren – de stilte in de tekeningen van Blitt doet je beseffen hoeveel herrie er altijd is wanneer Trump ergens in beeld verschijnt. Wat blijft er meer hangen van Donald Trump na zijn eerste termijn – het woord, of het beeld? 

Met de borduurtweets van het Tiny Pricks Project beoogt Diana Weymar een bibliotheek aan te leggen die het Trumptijdperk omvat. Door de citaten te borduren op familiestoffen maken Weymar en haar medestanders het presidentschap van Trump onderdeel van hun leven, en dus het Amerikaanse leven. Straks – wie weet over drie maanden al, of anders vier jaar – zijn ze voor Amerikanen misschien een ingang om samen terug te kijken.

Haar voorbeeld is de Aids Quilt, waaraan sinds 1987 wordt gewerkt. Het is een gigantische lappendeken van 46 duizend doeken waarop vrienden en familie aidsslachtoffers herdenken, die ooit in Washington, vlak bij het Witte Huis en het Congres, op de Mall is uitgespreid. ‘Het tonen ervan is een sterke manier geweest om ervaringen te delen, ook toen de aidsepidemie voorbij was. Zo hoop ik ook dat het Tiny Pricks Project kan helpen. Maar we kunnen pas terugkijken als we het einde hebben bereikt.’

Diana Weymar begon met Trumps uitspraken te borduren op stoffen met een geschiedenis, een bezigheid die is uitgegroeid tot het Tiny Pricks Project, waaraan ook anderen meewerkten. De verzameling telde na drie jaar al meer dan 3.600 exemplaren.Beeld Diana Weymar, @sbovee

Niks missen van de strijd tussen Biden en Trump? Lees hier alles over het Amerikaanse verkiezingscircus. Of luister naar POTUS de podcast, waarin u wordt bijgepraat over het laatste verkiezingsnieuws.

Meer over