Spitzen- gefühl

De Trocks komen voort uit de New Yorkse travestiewereld. Hun specialiteit: dansen van klassieke vrouwenrollen. Wat blijkt? Zwaan Odette is een ordinaire bitch.

DOOR MIRJAM VAN DER LINDEN

'Je moet jezelf flink vet schminken. Hoe natuurlijker, hoe mannelijker mijn gezicht zou blijven.' Philip Martin-Nielson (19), de jongste danser bij het Amerikaanse gezelschap Les Ballets Trockadero de Monte Carlo, is bijna in de spiegel gekropen van zijn kleedkamer in het theater van Poissy, een voorstadje van Parijs waar ze zo gaan optreden. Tegenwoordig heeft hij nog maar een uurtje nodig om zich te transformeren in - lees de naam vooral hardop - Nadia Doumiafeyva, de Russische ballerina die hij op toneel verbeeldt. Flink wat poeder maakt zijn gezicht minder hoekig, met enorme wimpers uit de clownswinkel lijken zijn ogen opeens heel groot. Helemaal af wordt het met de pruik. Martin-Nielson draagt altijd hetzelfde kort-golvende, lichte koppie: 'I love blond.'

Een man die zich als vrouw verkleedt en zich daardoor goed voelt: dat is weinig nieuws onder de zon. Toch zijn 'the Trocks', zoals deze dansers liefkozend worden genoemd, bijzonder, ook na veertig jaar toeren door inmiddels 39 landen en 607 steden. Want mannen die vrouwenrollen dansen, dat blijft een statement in de wereld van het klassieke ballet, waar een rigoureuze rolverdeling en hiërarchie heersen. Bovendien is dit herengezelschap, waar iedereen overigens ook gewoon mannenrollen danst, meer dan een travestiegroep. Natuurlijk, de drag springt in het oog, zeker omdat de dansers hun mannelijkheid, van ballonkuiten tot borsthaar, niet per se verstoppen. Maar achter de roze spitzen, kleurige tutu's, fonkelende diademen en blonde pruiken gaat het - van de eerste tot de laatste seconde - over dans. Zoals artistiek leider Tory Dobrin, voorheen ook 'trocking', graag benadrukt: 'We dansen geen vrouwen, maar portretteren ballerina's.'

De Trocks doen ook modern werk, maar hun specialisatie is - veelal 19de-eeuws - Russisch ballet. In hun programma's dansen ze fragmenten uit romantische evergreens als Het Zwanenmeer, Giselle, Don Quichotte en Paquita, maar ook choreografieën die buiten Rusland veel minder bekend zijn, bijvoorbeeld Raymonda's Wedding en Lorencia. Een begrijpelijke keuze, om juist dit repertoire te dansen: de Trocks zijn in de jaren zeventig voortgekomen uit de New Yorkse travestiewereld en deze balletten draaien bij uitstek om de vrouw, om de grote balletdiva, de prima ballerina assoluta, voor wie de man al zijn spierkracht inzet ten einde haar te laten schitteren.

In de 20ste eeuw waren danseressen als Anna Pavlova en Maya Plisetskaya levende legenden. Ballerina's die waren geschoold in de virtuoze Russische (Vaganova-) stijl. Dat waren geen doetjes. Ze stralen kracht uit, spetteren als vuurwerk. 'Powerladies', aldus Dobrin. 'Met sterke armen en benen en een open borst.' Lachend: 'Ook daarom past dit repertoire zo goed bij ons mannen.'

De Trocks nemen het cultureel erfgoed van de westerse danswereld superserieus en presteren technisch over het algemeen uitstekend; er worden fouettés gedraaid waar veel ballerina's een puntje aan kunnen zuigen. Tegelijkertijd steken ze genadeloos de draak met ballet. Deze combinatie is de crux van hun succes. Het is een haat-liefdeverhouding, een perfecte, soms ook verwarrende mix van humor en verering, van absurditeit en authenticiteit, van ironie en camp, van kunst en entertainment.

Zelfs de humor is gelaagd. Enerzijds is er de platte lol van een klokkenspel onder een tutu en de fysieke slapstick van uitglijdende, omvallende, mis grijpende dansers. Anderzijds gaan de grappen over de taal, de stijl en de cultuur van het ballet - niet alleen maar wel extra leuk voor kenners. Dobrin: 'Ballet is ideaal om te parodiëren: het zit vol maniërismen, codes en gekke, onnatuurlijke rollen.'

Klassiek ballet doet altijd alsof virtuoos dansen een fluitje van een cent is en dansers gewichtloos zijn. Het verheft romantische liefde - zuiver, bovenaards, eeuwig - tot de norm is en gelooft met al zijn gedaantewisselingen van mens naar geest, nimf en zwaan heilig in sprookjes.

De Trocks maken er een meer aardse bedoening van. In hun signature piece, Het Zwanenmeer, is de witte zwaan Odette niks geen lieftallig etherisch wezen, maar een ordinaire bitch die haar prins, kop kleiner dan zij, paait om zijn geld en bij het publiek om open doekjes jengelt. De vele pirouetten draait ze niet achteloos, maar met paniek in de ogen. En dat het partneren zwaar is voor de mannen, zie je aan hoe de prins haar bij haar middel ronddraait: als een stroeve bromtol. Haar vriendinnen, de zwanen in het corps de ballet, draaien nerveus-staccato met hun hoofd zoals echte vogels doen en vallen soms om, want ja: wie kan er nou zo lang in dezelfde pose stilstaan, en dan ook nog met die eeuwige glimlach op het gezicht?

Je moet ze niet elke week zien, maar de Trocks zijn grappig, onbetwist. Die humor is voor veel dansers een belangrijke reden om bij de Trocks te willen werken. Want dat vraagt iedereen zich toch af: als je een goede balletdanser bent, waarom ga je dan niet liever carrière maken bij een 'serieus' balletgezelschap? Dat hebben de meesten ook eerst gedaan. Maar de combinatie dans en humor is zeldzaam. Paul Ghiselin (51), de oudste danser en tevens balletmeester van het gezelschap, kwam uit de hedendaagse dans toen hij in 1995 auditeerde. 'Ik had zin in luchtigheid en wilde mijn acteerkwaliteiten meer inzetten. Gelukkig heb ik een makkelijk, flexibel lichaam en van die typische, hoge balletwreven, dus de ommezwaai was nog te doen op mijn 33ste.' Zijn lievelingsrol als Ida Nevasayneva is de stervende zwaan, een hilarische combinatie van een vogel met een gebroken vleugel en een pathetische ballerina die het dansen (lees: de glitter en glamour) niet kan loslaten.

Voor zijn jonge collega Martin-Nielson ligt het net even anders. Waar Ghiselin pas laat de overstap maakte, kiest hij voor het ongewone balletgezelschap als hij nog maar vers van de American School of Ballet af is, een van meest beroemde klassieke balletacademies, gelieerd aan het New York City Ballet. Zijn generatie groeide op met de Trocks, kent ze van tv. 'Als jongetje wilde ik al op spitzen dansen en mijn juf van de plaatselijke balletschool vond dat prima. Ik wilde vooral lyrisch bewegen, maar dat bleek in de serieuze balletwereld vooral weggelegd voor ballerina's. Op de professionele opleiding voelde ik me steeds meer een buitenbeentje. Bij de Trocks kan ik wel mezelf zijn, voel ik me eindelijk thuis. De vrouwenrollen zijn ook veel gelaagder: meer dan bij de mannenrollen gaat het over persoonlijkheid, niet alleen over 'sterk zijn'.'

Danstechnisch trekt Les Ballets Trockadero de Monte Carlo ook: iedereen krijgt er de kans om solistisch werk te doen (wat in ballet eerder uitzondering dan regel is) en iedereen moet switchen tussen mannen- en vrouwenrollen. Dat vereist een zeer veelzijdige techniek. Ghiselin: 'Alleen al in een arm- of hoofdbeweging van de ballerina zitten enorm veel nuances en het voetenwerk is door het gebruik van spitzen veel sneller dan bij de mannen. Voor veel jongens is deze snelheid ook het leuke aan spitzendans. Bij vrouwen zit de techniek in de voeten, mannen springen vooral en een sprong kost letterlijk veel tijd.' Het niveau van de Trocks nu is totaal anders dan bij de lancering in 1974, in een off-off Broadway loft. Toen waren maar enkele dansers klassiek geschoold. Ze waren een afsplitsing van Trockadero Gloxinia Ballet Company, een groep mannen uit de avant-gardescene van Charles Ludlams Theatre of the Ridiculous en Andy Warhols The Factory. Na het instantsucces, mede dankzij een positieve recensie van de gezaghebbende Arlene Croce, ging het snel. Een fulltime docent en balletmeester werden ingehuurd en een seizoen later begon het eerste grote tournee, door de Verenigde Staten en Canada.

Waar het gezelschap begon als een grap ('men having fun', aldus Dobrin) speelde Les Ballets Trockadero de Monte-Carlo al gauw een rol in de homo-emancipatiebeweging van de jaren zeventig en tachtig. De stelling: homoseksualiteit is niet onnatuurlijk en ook voor de mannelijke balletdanser bestaan er geen 'natuurlijke' grenzen. Hij kan hetero, wit en lang zijn, zoals doorgaans in het ballet, maar ook gay, zwart en klein. Dobrin: 'Wij lieten het publiek vooral zien: homo's zijn geen meisjes, maar krachtige mannen die als een ballerina kunnen dansen. We brachten een zekere gay sensibility naar alle kleine stadjes in de Verenigde Staten. Dat was niet makkelijk, we zijn regelmatig lastiggevallen door christelijke fundamentalisten. Maar veel publiek zag in ons ook een soort rebellie tegen de conservatieve regering en vond dat geweldig.' Natuurlijk (en gelukkig) heeft een groep als de Trocks na veertig jaar niet meer dezelfde opruiende betekenis als in 1974, artistiek noch politiek. Maar een fenomeen zijn ze nog steeds, niet meer underground maar gewoon in het theater. Ze zijn bekwaam en toch ook nog een klein beetje 'stout' met hun ruime kijk op ballet en identiteit.

Het feit dat '99,9 procent' van de Trocks homoseksueel is en dat ze in travestie dansen, is buiten Amerika nooit een probleem geweest, hoewel ze in Qatar zijn geweigerd en landen als Syrië of Iran simpelweg no go areas zijn. Rusland is het hol van de leeuw: daar komt hun repertoire vandaan en daar is het slecht gesteld met de homorechten. De Trocks zijn er nu vier keer geweest - met groot succes (zelfs een purist als Plisetskaya complimenteerde hen) en zonder tegenwerking van de autoriteiten. De laatste keer was in 2008 en de vijf jaar pauze heeft volgens Dobrin niks te maken met Putins regime. 'Het is geen ongewoon lange pauze, maar het wordt inderdaad weer eens tijd. De Trocks zijn het aan hun status verplicht om de gediscrimineerde homogemeenschap in Rusland te steunen en ik weet zeker dat er promotors en theaters zijn die ons graag weer binnenhalen.'

Les Ballets Trockadero de Monte Carlo, 16 t/m 18/1 Lucent Danstheater, Den Haag. Tournee september en oktober 2014. senf.nl

Russen on tour

Les Ballets Trockadero de Monte Carlo is genoemd naar Les Ballets Russes de Monte Carlo (1936-1962). Deze groep was ontstaan na de dood van Serge Diaghilev, de (homoseksuele) impresario die met zijn beroemde Parijse groep Les Ballets Russes (1909-1929) de wereld van het klassieke ballet grondig had vernieuwd. Op tournee in Amerika in 1938 bleef Les Ballets Russes de Monte Carlo hangen vanwege het uitbreken van de Tweede Wereldorlog. De groep van Sergei Denham heeft de Amerikanen laten kennismaken met ballet: elk seizoen trad ze in zo'n honderd stadjes op. De Trocks zetten hun traditie voort. Artistiek leider Dobrin: 'We verkopen onszelf als een oud, stoffig Russisch tourgezelschap, van de soort die je tegenwoordig niet meer ziet.'

Clown op stelten

De klassieke balletschoen heeft een harde teenpunt. De Trocks spuiten er modelvliegtuigjeslijm in zodat ze nog harder worden en langer meegaan. Spitzen worden meestal op maat gemaakt, zeker die van sommige Trocks; geen ballerina draagt maat 45. Dansen op spitzen veroorzaakt bij mannen dezelfde blaren als bij vrouwen, maar bij mannen hebben de enkels het zwaarder omdat ze meer gewicht moeten torsen. Ook de centrifugale kracht bij het draaien is anders omdat vrouwen smalle schouders en brede heupen hebben en mannen juist brede schouders en smalle heupen. Trock-danser Paul Ghiselin: 'In het begin voelde ik me een clown op stelten, maar het is geweldig om die spitzen te bedwingen.' Spitzen maken voeten ijzersterk. Daarom gebruiken ook 'gewone' dansers ze wel, puur om te trainen.

undefined

Meer over