Nieuws

Spaanse griep die tientallen miljoenen mensen het leven kostte, lijkt rechtstreeks van vogel op mens te zijn overgesprongen

In nieuw onderzoek wordt het idee dat griepvirussen doorgaans eerst een tijdje in varkens moeten ‘wennen’ aan een zoogdierlichaam onderuitgehaald. Dat kan ernstige gevolgen hebben voor de mens.

Maarten Keulemans
Weefselmonsters in de kelder van het Museum voor Medische Geschiedenis in Berlijn.
 Beeld Navena Widulin
Weefselmonsters in de kelder van het Museum voor Medische Geschiedenis in Berlijn.Beeld Navena Widulin

Op een zomerse donderdag in juni 1918 bezweek in een Berlijns ziekenhuis een nog maar 18-jarige soldaat aan de gevolgen van een raadselachtige, nieuwe griep. Nu, ruim een eeuw later, hebben wetenschappers de virusdeeltjes in zijn bewaard gebleven longen geanalyseerd: een nog heel ‘puur’, vogelachtig virus blijkt hem te hebben gedood.

Dat doet vermoeden dat de beruchte Spaanse griep van 1918 niet eerst een tijd is vermengd met andere virussen in varkens, maar direct van vogels op de mens is overgesprongen, blijkt uit onderzoek van het Berlijnse Robert Koch Instituut dat is gepubliceerd in vakblad Nature Communications. ‘De kans dat het varken als mengvat heeft gediend, wordt steeds kleiner’, beaamt ook viroloog Ron Fouchier van het Erasmus MC, na inzage in de nieuwe gegevens.

Behalve de longen van de 18-jarige soldaat vonden geneticus Sébastien Calvignac-Spencer en collega’s nog twee geprepareerde longen op sterk water met restjes Spaans griepvirus erin. Gewoon, in plaatselijke musea in Berlijn en München. ‘De longen stonden daar tot onze verrassing in de kelder’, aldus Calvignac-Spencer eerder deze week, op een besloten persconferentie voor de vakpers.

Oude virusdeeltjes

Nog verrassender was hoe goed het lukte om de genetische code van de ruim honderd jaar oude virusdeeltjes die erin zaten af te lezen. ‘Vanaf dag één ging het als een zonnetje.’ Het genetische bouwplan van het griepvirus dat de 18-jarige soldaat doodde, was voor 90 procent leesbaar. Dat van een overleden 17-jarige soldaat voor meer dan de helft, dat van een 18-jarige vrouw uit München zelfs in zijn geheel.

In de winter na de dood van de drie zou de Spaanse griep zich ontpoppen tot een van de ergste rampen die de mensheid ooit trof. Naar schatting de helft van alle mensen werd ziek, in totaal zo’n 50 tot 100 miljoen patiënten overleden. Anders dan corona eiste de ziekte vooral levens van jonge kinderen en volwassenen in de kracht van hun leven.

Al eerder lukte het wetenschappers om een handvol griepvirussen uit 1918 op te diepen uit medische preparaten in de Verenigde Staten en de longen van diepgevroren kadavers in de permafrost van Alaska. Maar de nieuwe virusdeeltjes zijn de vroegste exemplaren uit Europa.

Stamboom van de Spaanse griep

Met de nieuwe monsters lukt het beter de stamboom van de Spaanse griep te reconstrueren. ‘Je ziet hier duidelijk een virus dat nog bezig is zich aan te passen aan zijn nieuwe gastheer, de mens’, constateert Fouchier. ‘Het virus is redelijk op weg, maar nog niet helemaal afgestemd op circulatie in de mens.’

Bovendien lijkt de stamboom rechtstreeks terug te gaan op vogels, in plaats van met een omweg langs het varken. Dat gaat in tegen het idee dat griepvirussen doorgaans eerst een tijdje in varkens ‘wennen’ aan een zoogdierlichaam, door genetisch te mengen met al aanwezige virussen, voordat ze de mens infecteren.

‘Dat was wel het geval bij de grieppandemieën van 1957, 1968 en 2009. En werd ook gedacht van 1918’, zegt Fouchier. ‘Maar op basis van deze nieuwe gegevens kun je er niet meer van uitgaan dat je varkens nodig hebt als tussengastheer. Het lijkt er steeds meer op dat dit virus direct vanuit vogels op de mens is overgegaan.’

Van vogel op mens

Niet geruststellend dus, dat er momenteel ook vogelgriepvirussen rondgaan die af en toe mensen besmetten: H5N1 in Europa, en in Azië onder meer H3N8, H5N6 en H7N9 – de letters staan voor de eiwitten hemagglutinine en neuraminidase, waarmee het virus cellen respectievelijk in- en weer uitkomt.

De Europese vogelgriep lijkt gelukkig niet erg schadelijk voor de mens, benadrukt Fouchier. Maar dat ligt anders voor met name de variant H5N6 die rondgaat in China. ‘Als zo’n virus terechtkomt in iemand met een slecht werkend immuunsysteem, zou het virus zich kunnen aanpassen aan de mens en zich kunnen gaan verspreiden. Dan heb je de poppen pas echt aan het dansen.’

Intrigerend detail: volgens de nieuwe stamboom zijn alle H1N1-virussen die nu circuleren directe, verzwakte nakomelingen van het oorspronkelijke virus dat in 1918 de wereld ontwrichtte. Zo is de beruchtste griep aller tijden – een eeuw nadat jonge soldaten en 18-jarige vrouwen eraan bezweken – nog altijd onder ons.