Column

Sommer: 'Iedereen hunkert naar minder regels'

Er zijn teveel regels, zegt de Nationale ombudsman in zijn jaarverslag, en ze zijn nog ingewikkeld ook. Hij heeft gelijk, zegt Martin Sommer. Iedereen hunkert naar minder regels. 'Maar complexiteit is niet belangeloos. De beleidsmaker verdient eraan, de communicatieverkoper, de evaluator. De controller en de accountant.'

De Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer tijdens de persconferentie in Nieuwspoort Beeld anp
De Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer tijdens de persconferentie in NieuwspoortBeeld anp

Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer presenteerde zijn jaarverslag woensdag in het kleinste zaaltje van Nieuwspoort. Veel belangstelling was er niet. Kabinetten zullen door zijn toedoen niet vallen, regering en parlement zijn vereend in hun afkeer van deze onruststoker. Dat heeft te maken met zijn thema van dit jaar: 'Mijn onbegrijpelijke overheid.' We gaan aan ingewikkeldheid ten onder en alleen met een universitaire studie is de publieke dienstverlening nog te begrijpen.

undefined

Vandaar dat Brenninkmeijer sprak van 'diplomabureaucratie'. Terwijl juist de bijstandsmoeder van de overheid afhankelijk is. Zij komt in aanmerking voor maar liefst twaalf bronnen van inkomsten of aftrek. Maar wie ziet door dit bos de bomen? En passant liet hij een krantenknipsel zien waarin een ziekenhuisdirecteur had gezegd dat er geen ziekenhuisdirecteur is die zijn eigen jaarcijfers begrijpt. En hij vertelde hoe Kamerleden beteuterd hadden gereageerd: moeten we dan maar ophouden met wetten maken? Ja, had Brenninkmeijer gezegd, hou daar nou eens mee op.

Sympathiek
De ombudsman is mij sympathiek, al heeft hij een SP-achtig vertrouwen in de nobele burger aan wie het nooit ligt. Zijn oplossing om gewoon te stoppen met die regels lijkt me ook wat simpel. Acht jaar houdt hij al hetzelfde pleidooi en opschieten doet het niet. Er moet dus een geweldige kracht zijn in de richting van méér ingewikkeldheid, anders was dit akkefietje allang opgelost.

Ik sprak de ziekenhuisdirecteur van het krantenknipsel. Hij heet Hugo Keuzenkamp, hij leidt het Westfriesgasthuis in Hoorn, en hij is een goedlachse jongensachtige man. Hij zei: 'Inderdaad, we wíllen dat het ingewikkeld wordt.' Want als het eenvoudig is, ben je zo klaar. De jaarcijfers van ziekenhuizen zijn onbegrijpelijk omdat ze deels uit fictie bestaan. In de zorg doen we alsof er marktwerking is maar de prijs van een ligdag wordt met de vinger in de lucht bepaald. Als om de stelling van Keuzenkamp te onderstrepen, hebben de verzamelde accountants twee weken geleden besloten om hun goedkeuring te onthouden aan de jaarcijfers van álle ziekenhuizen.

Iedereen hunkert naar minder regels, vooral als bijstandsmoeders daar last van hebben. Maar noem minder regels nu eens deregulering, dan is het meteen gedaan met de overeenstemming. De bekende Britse historicus Niall Ferguson, tevens echtgenoot van Ayaan Hirsi Ali, schreef een mooi boek over de crisis, die hij beschouwt als symptoom van het verval van het Westen -The great degeneration (2012). Een belangrijk onderdeel is een financieel stelsel dat door zijn krankzinnige complexiteit instabiel is geworden. De gevolgen zien we dagelijks.

Waaghalziger
Als het over de banken gaat, luidt de communis opinio dat de ellende juist bij de deregulering van Thatcher en Reagan is begonnen. Niemand hield de banken in de gaten en die gingen met steeds waaghalziger constructies geld als water verdienen. Daar is Ferguson het dus niet mee eens. De crisis was niet het gevolg van deregulering maar van slechte regulering. Kijk naar de Spaanse banken, keurig gereguleerd, toch ingestort. Deregulering is een sprookje om de markt de schuld te kunnen geven. Vroeger heette dat kapitalisme, nu marktwerking. 'Het komt de politieke klasse goed uit om de crisis aan deregulering te wijten. Niet alleen is het dan hun schuld niet, maar het is ook een rechtvaardiging voor meer regels.'

Excessieve regulering is de ziekte die bedoeld was als medicijn. Of het nu gaat om banken, Europa of de zorg. 'Vandaag is de overheersende mening: liever ingewikkeld dan simpel, liever regels dan beslissingsbevoegdheid, liever protocollen dan verantwoordelijkheid.' Het gaat mis bij de onbedoelde gevolgen of perverse effecten. Daarvoor hebben de enthousiastelingen voor regelgeving een blinde vlek. Dat geldt ook voor de regering waar de belangstelling voor de uitvoering op zijn best lauw te noemen valt. Bij de Raad van State schijnen alle verloven te zijn ingetrokken vanwege de sloot wetgeving die eraan zit te komen. Maar wat gebeurt in de praktijk met wet- en regelgeving: men gaat zich richten op de regel zelf en niet op de bedoeling ervan.

Slagboom
Zo zou de Citotoets het niveau van de leerling vaststellen, waarna het onderwijs ging mikken op het halen van de Citotoets. Vervolgens werd de toets handig gebruikt als slagboom voor het vwo, zodat daartegen nu weer een wet wordt vervaardigd. Kennis of zelfs maar de suggestie van kennis van het regelwoud is meer dan ooit macht.

Ziekenhuisdirecteur Hugo Keuzenkamp zegt daarover: 'Als ik anderen niet meer kan uitleggen waarom ik besluiten neem, dan geven charme of een grote bek de doorslag.' En weldra is Vestia niet ver meer.

Complexiteit is niet belangeloos. De beleidsmaker verdient eraan, de communicatieverkoper, de evaluator. De controller en de accountant. Bij wetgeving is falen succes, luidt de eerste wet van de Amerikaanse econoom Thomas DiLorenzo. Als de bestaande regels tekortschieten, moeten er immers meer regels komen. Zo schrijdt de ingewikkeldheid onafwendbaar voort. Geen wonder dat de directeur van een klein ziekenhuis denkt dat hij het niet meer in zijn eentje bolwerkt.

Samenwerken mag van de NMa niet, fuseren wel. Dat wil eigenlijk niemand, vanwege de menselijke maat. Maar alle ziekenhuisdirecteuren zijn in gesprek, ook Hugo Keuzenkamp. 'Voor je het weet, ben je de baas van een ziekenhuis waarvan je de halve organisatie niet kent.' Dan is het nog maar een stap naar Amarantis.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over