Sodom door camorra

De nieuwe Italiaanse serie Gomorra is hard, rauw en bij vlagen misselijkmakend. Geen van de karakters is innemend en met geen enkel zou je een dagje willen ruilen. Toch moet je blijven kijken.

Twee mannen zijn in gesprek met elkaar bij een benzinestation. Het gaat over Facebook en hoe er een foto van een van hen op is gezet door zijn dochter. 'Moet ik me zorgen maken?', vraagt de ene man. 'Welnee, al die jongeren zitten erop', antwoordt de ander. Hij zit gehurkt, houdt met een hand een jerrycan vast waarin hij met de andere hand benzine pompt. De volle jerrycan gaat achter in de auto en de mannen rijden weg. Onderweg zingt een van hen enthousiast mee met een liedje op de radio. 'Wat is dit? Veel te modern voor mij', zegt de man, die ook niet wist wat Facebook was. 'Je bent oud', sneert de ander.

Even later staan ze in het trappenhuis van een appartementencomplex. Ze schudden de jerrycan leeg tegen een deur. In het appartement achter die deur zit een man met een staartje en baard te eten met zijn moeder. Een paar minuten daarvoor is hij onder begeleiding van een paar zware jongens met net zulke zware auto's bij het appartement afgezet. In de gang steken de twee jerrycanmannen de benzine aan met een lucifer. Binnen een paar tellen slaan de vlammen de gang van het huis in. De man met het staartje slaat een natte deken over zijn moeder heen, omarmt haar en neemt haar mee naar de badkamer. Ze is paniek. Hij zet haar in de badkuip en laat de douche lopen. Terwijl de vlammenzee in een razend tempo door het appartement raast, begint de vrouw weesgegroetjes te prevelen. De elektra valt uit. 'Wees gegroet Maria, de Heer is met U...'

Daarna zitten de twee mannen weer in de auto. Ze rijden weg. Een van hen belt met de alarmdienst. 'Ik wil een brand melden. Je ziet de vlammen vanaf de straat. Ik ben niemand, ik ben een burger, gewoon zomaar iemand.'

Vergeet de maffiaromantiek van Carlito's Way, de strakke pakken van Goodfella's, het heldendom van Scarface of de zonovergoten landhuizen uit The Godfather. In de serie Gomorra is het decor de asgrauwe getto van de wijk Scampia, zijn de kostuums merkloze trainingspakken en uit de spaarzame rijkdom zich in wansmaak. Het is het volledig onromantische beeld van de Italiaanse criminele wereld. Dit is Gomorra, welcome to the jungle.

De twee jerrycanmannen zijn Ciro Di Marzio en Attilio O' Trovatello, onderdeel van de camorra, de criminele organisatie die het voor het zeggen heeft in grote delen van de Zuid-Italiaanse stad Napels en die centraal staat in Gomorra. De nieuwe Italiaanse serie, van de makers van Romanzo Criminale, volgt twaalf afleveringen lang het leven van de leden van de Savastano-clan, een van de machtigste en invloedrijkste clans van de camorra. Aan het hoofd staat de 50-jarige Pietro Savastano, die er weliswaar uitziet als de brildragende halfbroer van Bob Saget en José Mourinho, maar verder in zijn doen en laten niet wordt gehinderd door enig geweten of mededogen. Geweld is zijn eerste en enige hulpmiddel om aan de macht te blijven en zijn tegenstanders het zwijgen op te leggen. Zijn rechterhand en vertrouweling Ciro, alias 'de onsterfelijke', mag de vuile klusjes voor Savastano opknappen.

De serie is hard, rauw en bij vlagen misselijkmakend. Dat was ook precies de bedoeling van de makers. Gomorra is - net als de gelijknamige film uit 2008 - gebaseerd op het boek waarin journalist Roberto Saviano tot in detail uitlegt hoe de georganiseerde misdaad (camorra) in Napels werkt. Hij gaf de makers van de serie één ding mee: blijf bij de realiteit. Het is iets wat steeds terugkomt in gesprekken met de makers.

'Wat je in de serie ziet, is de waarheid', zegt regisseur Stefano Sollima. 'Maar we hebben het gemaakt als een grote film. De uitdaging was een mix te maken van groots entertainment enerzijds en een documentaire anderzijds. Gomorra zit precies in het midden.'

Een jaar voordat hij begon met draaien, bezocht Sollima de wijk Scampia, waar de serie zich voornamelijk afspeelt. Daar sprak hij met mensen. 'Van barmannen tot politieagenten tot sigarenboeren tot winkeleigenaren.' Sollima en zijn team waren niet meteen welkom. 'De grootste tegenwerking kwam uit de politiek. Ze zeiden: hou toch op met dat Scampia, we willen niet dat het altijd maar wordt geportretteerd als een plek van gangsters. Maar eigenlijk waren ze bang dat we een Scorcese-achtige film zouden maken, waarin de kijker zou gaan houden van de karakters.'

Die zorg is ongegrond. De serie breekt met een van de belangrijkste regels van moderne televisieseries die zegt dat je karakters moet hebben waarmee de kijker mee kan identificeren of ten minste empathie voor kan voelen. Niet bij Gomorra: geen van de karakters is likable en met geen enkel zou je een dagje willen ruilen. En toch moet je blijven kijken. 'Je kunt nieuwsgierig zijn naar het verhaal zonder te veel met de karakters mee te leven', zegt Sollima. 'Natuurlijk ben je wel geïnteresseerd in al die karakters, maar waarschijnlijk - aan het eind van de serie - zou je nooit een van hen willen zijn. Het is een absurd leven en het is een fucking slecht leven. You will never love them.'

De reden waarom mensen blijven kijken, vult Marco D'Amore aan, die Ciro speelt, is omdat je wilt doorgronden hoe diep het geweld is geworteld in een maatschappij die zo veel lijkt op de onze. 'En ook omdat alles wat je ziet waar is.'

D'Amore komt net zoals alle acteurs en figuranten uit de serie uit de buurt van Napels. Hij werd geboren in het aangelegen Caserta, woonde in die omgeving tot zijn 18de en weet dus hoe het eraan toe gaat. 'Het gaat er niet om hoe accuraat de serie is', zegt hij over het verhaal, 'maar om hoe eerlijk het is. De doelstelling is niet om te oordelen, niet om te wijzen op wat goed en fout is, maar om te vertellen.'

Met een zachte stem praat D'Amore over de serie en filosofeert hij over de politieke betekenis van Gomorra. Hij kijkt vriendelijk uit zijn ogen en maakt een haast kwetsbare indruk. Hoe het voor hem voelt om in de huid te kruipen van zijn hardvochtige alter ego Ciro? 'Niet best. Het decor waar we de opnamen maakten - en waar ik deed alsof ik iemand doodschoot - daar gebeurde de dag voor die opname en de dag erna hetzelfde, alleen dan in het echt. De kinderen die naar mij zaten te kijken terwijl ik acteerde, waren ook de figuranten uit de realiteit.'

Het decor waarover D'Amore het heeft, is het inmiddels iconische half afgebouwde flatgebouw in Scampia, dat in de film Gomorra een belangrijke plek innam en ook in de serie een belangrijke rol vervult. Regisseur Stefano Sollima noemt de flat 'a main character'.

'Alles in Scampia gebeurt verticaal', zegt Marco d'Amore over de indeling van het flatgebouw. 'Je ziet de echte bewoners van boven naar je kijken. Terwijl ik schoot, voelde ik de aanwezigheid van die mensen. Zelfs toen ze de schoten hoorden, bewoog er niemand, het was normaal voor ze.'

Net als D'Amore komt ook Fortunato Cerlino, die godfather Pietro Savestano speelt, uit de buurt van Napels. Hij woonde er tot zijn 17de en zijn familie woont er nog steeds. Wat de aanwezigheid van de camorra betekent voor de Napolitanen is volgens Cerlino moeilijk uit te leggen als je er niet hebt gewoond. 'Napels is niet de camorra. Het grootste gedeelte van Napels is gezond en de camorra is een minderheid die de rest conditioneert. Het creëert een cultuur van angst die invloed heeft op alles en iedereen. Als jij en ik daar zouden zijn, zouden we het in onze lichamen voelen, ook al hebben we er niets mee te maken.'

De camorra is overal. 'Als jij een winkel wilt openen in bepaalde buurten, moet je betalen voor bescherming. Als je over straat loopt en de verkeerde persoon aankijkt, kun je in het ziekenhuis eindigen. Je kunt getuige zijn van een schietpartij of daarbij betrokken raken. Dat zijn de dingen die zichtbaar zijn, maar de echte kracht van de camorra is haar onzichtbaarheid, omdat het de geest van de mensen beheerst.'

Journalist Roberto Saviano maakte met zijn boek de camorra zichtbaar, met als gevolg dat hij nu permanent moet worden bewaakt. De première van de serie in Rome moest hij aan zich laten voorbijgaan en interviews kunnen alleen via e-mail worden afgenomen. 'Als mens zeg ik dat dit het absoluut niet waard was. Onder bewaking leven, komt neer op het opgeven van je leven', zegt hij. 'Elke wandeling, elk bezoekje moet tot in detail worden gepland. Je hebt geen privéleven meer. Maar als schrijver kan ik zeggen dat het het absoluut waard is geweest. De woorden en offers van weinigen kunnen de ogen openen van velen en aandacht op zaken vestigen die kunnen worden veranderd.'

Saviano is blij met de serie. 'Het is een precies en nauwkeurig werk. Er is geen ruimte voor sentimentaliteit, voor empathie. Criminelen zijn kakkerlakken en leven een vreselijk bestaan. Ze zijn meedogenloos, hebben geen medelijden en krijgen daarvoor in ruil ook geen medelijden of mededogen terug. Zij moorden en worden vermoord vanwege geld, een paar woorden of een blik. Ze vermoorden hun eigen broeders. Er is geen loyaliteit, geen eer.'

Ook schrijver Saviano weet zeker dat de kijker na de serie waarschijnlijk weinig sympathie voor de karakters voelt. Voor hem is het belangrijker dat het duidelijk wordt hoe de clans fungeren, hoe hun dynamiek werkt en hoe onschuldige mensen daarvan slachtoffer zijn. 'De goede mensen worden gedwongen te leven zoals zij. Ze hebben geen keus en moeten hun dagen doorbrengen in een hel bevolkt door demonen.'

Het schetst alles bij elkaar een somber en verdrietig beeld van Napels, de stad zo dicht bij de indrukwekkende ruïnen van Pompeï en de prachtige kustplaats Sorrento. De stad waarin Diego Maradona in zijn hoogtijdagen voetbalde. De stad van de pizza. 'Het is een buitengewone stad', wil acteur Fortunato Cerlino (Pietro Savastano) benadrukken, 'met een ongelooflijke vitaliteit. Het gezonde deel van de stad is altijd een explosie van vreugde. We weten hoe we mensen welkom moeten heten, er is een geweldige cultuur van muziek, poëzie en kunst. En het eten... Alleen de Comorra is een tumor die moet worden verwijderd.'

Serie vs. film

Het troosteloze decor en de meedogenloze karakters zijn ongeveer de enige overeenkomsten die de film Gomorra uit 2008 en de serie Gomorra met elkaar delen. De serie vertelt het verhaal van een clan en volgt de karakters in hun zucht naar macht, geld en erkenning, terwijl de film vijf verhalen volgt die allemaal iets met de criminele organisatie te maken hebben: van een kleermaker tot twee tieners die dromen dat ze Tony Montana zijn. Zowel de televisieserie als de film is gebaseerd op het boek van journalist Roberto Saviano.

Gomorra is vanaf 5/8 verkrijgbaar op dvd en nu al te koop in de webshop van de Volkskrant: shop. volkskrant.nl/product/gomorra

undefined

Meer over