Slopers op het koude rif

Ze lijken zo tropisch, maar ook in koude wateren bestaan koraalriffen. Biologen proberen ze te begrijpen voordat sleepnetten ze vernield hebben....

Door Ben van Raaij

Geologen van de Noorse oliemaatschappij Statoil waren stomverbaasd toen ze het gevaarte op driehonderd meter diepte ontdekten. Sula Rif, ten noorden van Kristiansund, is een heus koraalrif. En geen kleintje: dertien kilometer lang, vierhonderd meter breed en dertig meter hoog. Elders in Noorse wateren zijn inmiddels nog grotere riffen van het koraal Lophelia pertusa gevonden, sommige achtduizend jaar oud.

Dat ook in diepere, koude zeeën koralen leven, is al tweehonderd jaar bekend, maar pas sinds de jaren negentig hebben mariene biologen enig zicht gekregen op hun habitat en leefwijze. Letterlijk, dankzij nieuwe technieken zoals side-scan-sonar, computer-gestuurde bodemlanders en onderwatercamera's. Milieu-organisaties waarschuwden deze week echter dat die koralen ernstig worden bedreigd.

Diepzeekoralen zijn nauw verwant aan de koralen in ondiepe tropische zeeën. Met één verschil: ze kennen geen symbiose met algen die hen via fotosynthese van energie voorzien. Ze hebben de donkere diepten kunnen koloniseren doordat ze zich voeden met plankton dat ze uit het water zeven, zeggen marien biologen Marc Lavaleye en Gerard Duineveld van het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), specialisten op het terrein.

De meeste diepzeekoralen leven op diepten van 200 tot 3300 meter, bij temperaturen van vier tot dertien graden Celsius en op plekken met voedselrijke stromingen en harde ondergrond, zoals de hellingen van het continentale plat en onderzeese bergen. Vroeger meende men dat ze vooral voorkwamen in de noordelijke Atlantische Oceaan, maar ze zijn inmiddels wereldwijd aangetroffen, van Nieuw-Zeeland tot Noorwegen en van Indonesië tot Alaska.

Er zijn honderden soorten, maar riffen bouwen doen er maar een paar. Die riffen zijn net zulke complexe ecosystemen als tropische riffen, en met even grote biodiversiteit. Ze oefenen sterke aantrekkingskracht uit op sponzen, zeeanemonen, slakken, krabben en vissen, die er voedsel en beschutting zoeken. Ook fungeren ze als kraamkamer, mogelijk ook van commercieel interessante vis zoals kabeljauw.

Van de diepzeekoralen zelf weten we nog maar weinig, zeggen Lavaleye en Duineveld. 'We weten niet eens wat ze eten.' Daarom lieten ze een bodemlander vol camera's en meetapparatuur afzinken bij de Spaanse Galiciabank, een zeeberg die vanuit de vlakke diepzee oprijst tot 591 meter onder de zeespiegel. Een 'sedimentval' ving maandenlang neerdwarrelend potentieel voedsel op, zoals algen en zoöplankton.

'Dat dierlijk plankton lijkt op het menu te staan', zegt Lavaleye, 'want we hebben videobeelden die tonen dat de poliepen dat opslokintermezzoken. Maar of het hun hoofdvoedsel is?' Ook onderzoek aan stikstofisotopen, dat kan ontrafelen welke plaats de koralen in de voedselketen innemen, biedt nog geen uitsluitsel.

Wel toonde het onderzoek op de Galiciabank aan hoezeer de koraalriffen een mekka zijn voor zeeleven. Lavaleye en Duineveld lieten er een speciaal geprepareerd, van een videocamera voorzien, levend koraaltuintje afzinken. 'De camera registreerde meteen hoe snel garnalen en visjes op ons rifje afkwamen. Riffen zijn oases in zee, hotspots of biodiversity.'

Desondanks worden de mysterieuze koralen ernstig bedreigd, blijkt uit Cold-water coral reefs. Out of sight - no longer out of mind, een rapport dat deze week door de milieuorganisatie van de Verenigde Naties, UNEP, werd uitgebracht. Olie-en gaswinning, telecomkabels en afvalstort zijn boosdoeners. Maar de grootste bedreiging is diepzee-bodem-trawling.

Gespecialiseerde trawlers trekken daarbij verzwaarde netten tot twee kilometer diep over de zeebodem. Sinds ondiepere wateren zijn leeggevist, zoeken de vissers de diepzeeriffen op omdat daar zoveel vis zit. De sleepnetten worden opengehouden door tien ton zware deuren, die diepe voren trekken. Veelgebruikt is ook de rock-hopper-techniek: stalen wielen die het net over oneffenheden leiden, zoals een rif.

Pas onderwaterbeelden hebben de gevolgen laten zien. Eén haal en een rif oogt of er een bulldozer doorheen is geragd. Eén trawler kan in een kwartier een duizenden jaren oud ecosysteem slopen. In Noorse wateren is naar schatting al de helft van de riffen vernield.

'Diepzee-bodem-trawling is boom-and-bust roofbouw, want met de riffen verdwijnt ook de vis', zegt een woordvoerder van Greenpeace. Hij verwijst naar de onderzeese bergen van Nieuw-Zeeland, waar in de jaren tachtig nabij diepzeeriffen grote populaties orange roughy werden ontdekt, een zeer smakelijke vis.

Het werd een kortstondig bonanza. 'Vissers vertellen je daar nu nog weemoedig hoe ze in enkele halen hun ruim vol hadden', zegt Duineveld, die er onderzoek deed. 'Totdat de roughies waren gevangen en de koralen vernietigd. Veel zeebergen zijn toen compleet gestript.'

Herstel is moeilijk zo niet onmogelijk. Diepzeekoralengroeien tien keer zo langzaam als gewoon koraal - vijf millimeter tot hooguit tweeënhalve centimeter per jaar. Genetisch onderzoek wijst bovendien uit dat veel populaties endemisch zijn, en dus makkelijk uit te roeien.

Hoe moeizaam koraallarven zich vestigen, constateerden Lavaleye en Duineveld tijdens een experiment op de Galiciabank. Ze boden vlakbij een rif een substraatcollectie aan met allerlei tegeltjes, oesterschelpen en koraaltakjes, en keken wat er gebeurde. Na anderhalf jaar werden slechts enkele jonge koraaltjes aangetroffen, en dan nog alleen op het koraal.

Om te voorkomen dat de diepzeeriffen verloren gaan voordat hun biodiversiteit en rol als viskraamkamers in kaart zijn gebracht, heeft een aantal landen, waaronder Noorwegen, zijn koralen deels beschermd. Maar dat biedt geen garantie, leren de Oculina Banks nabij Florida. Van deze unieke riffen was vierhonderd vierkante mijl beschermd. Er is nog een paar hectare over, door illegaal vissen. 'Dat stukje is zo klein dat één trawler het in één nacht kan vernielen', aldus een Amerikaanse bioloog.

Een ander probleem is dat bescherming van de koraalbanken in territoriale wateren of exclusieve economische zones trawling in open zee onverlet laat. Daarom dringen milieuorganisaties nu aan op een onmiddellijk moratorium op diepzee-trawling. Zo'n moratorium kan alleen door de Verenigde Naties worden afgekondigd. Visserijnaties verzetten zich fel.

Meer over