Slimme boeven bellen niet

Nergens worden zoveel telefoongesprekken door de politie afgeluisterd als in Nederland. Vooral dankzij de mobiele telefoon kunnen in 'tapkamers' handel en wandel van verdachten nauwgezet worden gevolgd....

DE MOBIELE telefoon was onmisbaar geworden in zijn wereld van drugs en het grote geld. Hoe hield hij anders de vrije jongens uit zijn criminele organisatie in het gareel? Ook de Amsterdamse politie was enthousiast. Via locatie 204-04-1-44, het antennepunt voor mobiele telefonie aan het Amsterdamse Leidseplein, werden de gesprekken uit de ether geplukt.

De gang van de verdachte kon precies worden nagegaan. Vanaf het Leidseplein ging hij via de Dam naar het Centraal Station en vervolgens over de Haarlemmerweg terug naar de Jordaan. In cijfers uitgedrukt is dat een route door het '204-04-1'-gebied; van zendmast 44 via mast 882 naar 6592 en over mast 1172 naar 52.

In het tijdschrift Police science and technology werd in 1996 nog gewaarschuwd voor de mobiele telefonie. Auteur C. Hoad schilderde in het artikel Cordless crime (draadloze misdaad) een afschrikwekkend beeld van de 'nieuwe kansen' die de introductie van de mobiele telefoon bood aan criminelen. De politie moest zich volgens hem veel meer bewust worden van de stand van de techniek in de telecommunicatie 'als ze de misdaad een stap voor wil blijven'.

Drie jaar later blijkt de mobiele telefoon een belangrijk 'peilbaken' voor justitie geworden om de gangen en gesprekken van criminelen te volgen. Zo heeft advocate B. Ficq een zaak in behandeling waarin de politie alle telefoongesprekken natrok die kort voor en na een overval in Haarlem werden gevoerd in de buurt van het delict. In de tapkamers is bekend dat het telefoonverkeer van criminelen doorgaans rond die tijd flinke pieken vertoont. Zoals ook de naderende aankomst van een smokkelschip vol marihuana de telefoonbedrijven geen windeieren legt.

Van alle bellers in het overvalgebied werd door de politie de doopceel gelicht. Bellers met antecedenten kregen in het onderzoek bijzondere aandacht. Uiteindelijk werden twee mobiel bereikbare verdachten aangehouden, die vlakbij de overval hun telefoon hadden gebruikt.

De politie gebruikt ook scanners om ter plekke alle mobiele gesprekken in de buurt van een verdachte op te pikken. Soms gebeurt dit zelfs vanuit een wagen die de verdachte achtervolgt. Uit de brij van conversaties die over de scanner binnenkomt, gevoerd door nietsvermoedende burgers, wordt dan via stemherkenning de telefoon van de verdachte opgepikt.

Het oplossen van een misdaad met behulp van telefoongegevens kan ook eenvoudiger. Advocaat M. van Gessel: 'Een verdachte verklaarde op de avond van een inbraak in Amersfoort thuis te hebben gezeten, op grote afstand van de inbraak. Vervolgens werd hem gevraagd of hij altijd zijn mobiele telefoon bij zich had. Hij zei heel trots: ''Jazeker!'' Nou, was het antwoord, volgens uw telefoon was u dan op de plaats van het delict.'

Voor criminelen is de mobiele telefoon een onding geworden, beseft strafpleitster Ficq. 'De echt grote jongens weten dat allang. Die halen de batterij uit hun gsm, want een telefoon die alleen maar aanstaat kan ook worden gepeild. Maar anderen gaan soms zó onnozel met die dingen om. Onvoorstelbaar!

'Heel vreemd, het lijkt voor veel mensen een blinde vlek. Ze hebben het er aan de telefoon over dat ze op dat moment worden gevolgd door een observatieteam van de politie. Terwijl je dan wel zeker weet dat ook je telefoon wordt afgeluisterd. En dan lees je in het tapverslag dat ze vrolijk zeggen dat hun telefoon echt veilig is. Of ze gaan onvoorzichtiger praten vanwege drugsgebruik of drank.'

Advocaat Van Gessel houdt het op onderschatten van de ruime armslag van de tapkamers. 'Verdachten begrijpen nog steeds niet hoe snel justitie kan beginnen met tappen. Zeker als de politie er achter komt dat een verdachte voortdurend andere telefoons gebruikt, vaak met losse telefoonkaarten die niet op naam staan. Als je steeds nieuwe nummers wilt opvangen, moet je nu eenmaal snel zijn.'

De mobiele telefonie heeft een nieuwe impuls gegeven aan de Nederlandse afluisterindustrie. Nederland behoorde al tot de wereldtop als het gaat om het aantal afgeluisterde telefoongesprekken, stelt onderzoeker P. van Koppen van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving. Uit onderzoek van het ministerie van Justitie bleek dat er in 1993 en 1994 respectievelijk 3619 en 3284 machtigingen werden uitgegeven, met een gemiddelde looptijd van 44 dagen. Koppen: 'Relatief veel meer dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten.'

In het onderzoek naar de veronderstelde maffiabaas Hüseyn Baybasüin, die in Nederland op zijn proces wacht, bleek dat de politie bij het afluisteren een lange adem heeft. Het Interregionaal Rechercheteam Noord- en Oost-Nederland tapte zesduizend telefoongesprekken af, gevoerd over zowel gewone lijntelefoons als draadloze exemplaren.

Koppen: 'Naast andere opsporingsmiddelen kan het afluisteren een aardige bijdrage leveren. Het draagt vooral bij tot het traceren van de sociale omgeving van de boef.'

Toch is succes niet verzekerd: in de zaak Etienne U. werd eveneens op zeer grote schaal afgeluisterd, maar dat leverde niet meer op dan enkele dossierkasten vol versluierd taalgebruik. U. werd gisteren in hoger beroep vrijgesproken van drugshandel.

Enkele weken geleden bleek bij de ontvoering van een achtjarig jongetje, dat vermoedelijk als waarborg voor een drugsschuld werd gegijzeld, dat ook lukraak afluisteren resultaat kan opleveren.

De Amsterdamse politie luisterde talloze telefoons in het Turkse criminele circuit af, in de hoop informatie op te pikken over de verblijfplaats van de jongen. Dat lukte. Vervolgens zou via het vaststellen van de bellocatie de buurt zijn gevonden waar de jongen vastzat.

Het gaat niet altijd om zaken van leven of dood. Justitie is 'schandalig' vrijgevig als het gaat om machtigingen om te tappen, klaagt advocate L. Mannheim. 'De rechter-commissaris is nauwelijks kritisch, terwijl hij degene is die de aanvragen voor het toepassen van dit dwangmiddel moet beoordelen. Bij het minste of geringste vermoeden wordt er zo een jaar getapt. Over het verlengen van een machtiging na dertig dagen wordt nauwelijks nagedacht. Een schandelijke praktijk. Niet alleen wordt de privacy van de verdachte aangetast, maar ook die van iedereen die van dezelfde lijn gebruik maakt.'

Oud-rechter-commissaris J. Moors is niet onder de indruk van de kritiek. 'Als wordt gezegd dat het aantal taps zo toeneemt, zegt me dat niets. Je beoordeelt iedere aanvraag volgens dezelfde wettelijke criteria. Een toename van het aantal taps kan zóveel oorzaken hebben. Als verdachten steeds wisselen van mobiele telefoon gaat het om heel wat lijnen.'

Aanbieders van mobiele telefonie als Libertel en Telfort zijn sinds december vorig jaar, toen de nieuwe wet op de telecommunicatie in werking trad, wettelijk verplicht hun netwerk zo in te richten dat de gesprekken zijn af te luisteren en traceren. De overheid heeft daarbij alvast een voorschot genomen op extra afluistercapaciteit. Over de kosten ervan zijn nog gesprekken gaande met de overheid, zegt een woordvoerder van Libertel voorzichtig. 'We hebben geen permanent tapteam in dienst, maar we krijgen wel regelmatig verzoeken om medewerking te verlenen.'

Om de tappraktijk verder te vergemakkelijken, zal een nationaal informatiepunt worden ingericht, waar alle aanbieders van mobiele telefonie de namen van hun abonnees moeten stallen. Zo kan de politie snel zien welk telefoniebedrijf welk nummer beheert, en hoeft zij ze niet eerst allemaal af te bellen om na te gaan wie de gesprekken kan doorschakelen naar een tapkamer.

De criminele tip van de maand? Ficq: 'Gooi die mobiele telefoon weg. Terug naar de trekschuit. Gewoon rechtstreeks met elkaar praten.'

Meer over