Slim gegokt in de innovatieloterij

Het was een droomscenario, 100 miljoen extra voor de kenniseconomie. Maar dat geld moest in een vloek en een zucht worden verdeeld....

Door Michael Persson en Ben van Raaij

Denk je alles geregeld te hebben, als taskforce die de Nederlandse kennismachine moet aanzwengelen, gaat 't sneeuwen.

Daar zaten ze dan, de zes wijze mannen en één vrouw, op 24 en 25 november in een zaaltje van Hotel Krasnapolsky in Amsterdam. Te wachten op de gegadigden voor de grootste onderzoekssubsidie ooit in Nederland opgetuigd, het project NWO-BIG. 'Alles was tot op de seconde gepland', zegt Peter Nijkamp van onderzoeksfinancier NWO. 'Behalve die sneeuw.'

Zó nauw luisterde het dus, de afgelopen maanden. Zo krap was de tijd tussen Prinsjesdag, toen het kabinet aankondigde liefst 100 miljoen euro uit te uittrekken voor grote wetenschappelijke projecten, en het moment dat de door hersenonderzoeker Pim Levelt geleide NWO-taskforce moest beslissen wie het geld zouden krijgen.

Want op 7 december al, zo was bedacht, moest wetenschapsminister Maria van der Hoeven op het groots opgezette Nationale Innovatie Event in Maarssen de gelukkige winnaars bekend kunnen maken. Geen tijd dus voor sneeuw.

Laat staan voor een fatsoenlijke selectieprocedure, zeggen veel wetenschappers die aan het subsidiecircus meededen. 'Schrijnend dat ze die datum hebben durven prikken en beschamend dat ze er nog voor durven uitkomen ook', zegt Ton Berns, directeur van het Nederlands Kanker Instituut. 'Niet zo respectvol ook jegens NWO', oordeelt Gertjan van Ommen, hoogleraar humane genetica in Leiden.

Sinds de uitverkorenen bekend zijn gemaakt, draait bovendien het geruchtencircuit op volle toeren. Vriendjespolitiek, voorkennis, gebrek aan onpartijdige scheidsrechters? 'Het was net een loterij.'

NWO kreeg 19 september, een dag voor Prinsjesdag, het verzoek de selectieprocedure te organiseren. NWO aarzelde, maar het was, liet het ministerie weten, stikken of slikken. Het werd dat laatste. Geld is geld, en veel geld is veel geld.

Dat vond ook de wetenschappelijke wereld. Toen 26 september de call for proposals verscheen, konden honderden Nederlandse toponderzoekers hun ogen niet geloven. 'Het was een fantastische call', zegt Albert Heck, hoogleraar biomoleculaire massaspectrometrie in Utrecht. 'Het geld was niet alleen voor de infrastructuur, maar ook voor gebruik en onderhoud op langere termijn, iets wat vaak genegeerd wordt in andere calls. En geen matching-verplichting: we hoefden geen cent mee te betalen. Ik dacht dat het een grap was.'

Staatsloterij

In het hele land gingen tientallen hoogleraren, gesteund door medewerkers en subsidie-adviseurs, aan de slag. Wat, was in feite de vraag, zou je kopen als je plotseling de hoofdprijs in de wetenschappelijke staatsloterij zou winnen? Drie weken later, 13 oktober om 24.00 uur, lagen er 42 voorstellen op de elektronische deurmat bij NWO.

Sommigen werden door de aankondiging overvallen. 'Voor ons kwam het volkomen onverwacht', zegt Van Ommen. 'Niemand bij de Universiteit Leiden of het LUMC wist ervan. Maar ik zei: dit mogen we niet laten lopen.' Hij belde collega's van enkele andere universiteiten en timmerde in drie weken een plan in elkaar voor een nationale biobank, die uiteindelijk de shortlist zou halen, de toptien die naar Krasnapolsky mocht komen.

Anderen, onder wie de meeste latere winnaars, waren voorbereid. De Nijmeegse hoogleraar Theo Rasing, van het winnende spectroscopieproject: 'Wij hebben dat niet in september in het café bedacht. Een verstandig mens was er al zeker een jaar mee bezig. Op zeker moment gaat er een loket open, en dan moet je al in de rij staan.'

Ook wie een bestaand voorstel kon aanpassen, had een voorsprong. Zoals directeur Wim van Drimmelen van de Koninklijke Bibliotheek, die drie eeuwen oude kranten op internet gaat zetten: 'We waren al eerder op zoek naar subsidie, hadden gepraat met het ministerie en met NWO. Zo leerden we waar het nog aan schortte, en hadden we het voorstel kunnen verbeteren. Het enige wat we nu nog hoefden te doen, was het voorstel in het juiste format gieten.'

Voor de insiders kwam het geld allerminst uit de lucht vallen. Op 21 april 2004 publiceerde Nijkamp, naast NWO-baas ook lid van het Innovatieplatform, voor dat platform het Plan Grootschalige Research Infrastructuur. September dat jaar vaardigde het platform een Call for Dreams uit, een informele uitnodiging aan de wetenschap om binnen een maand een verlanglijstje in te leveren. Wie toen al meedroomde, had afgelopen najaar een lichte voorsprong.

De dromen zijn nooit openbaar gemaakt, maar dat hier de kiem van het 100 miljoen-project ligt, blijkt al uit de samenstelling van de subwerkgroep die ze inventariseerde: sterrenkundige Johan Bleeker en Jacques Joosten van het Nederlands Polymereninstituut werden een jaar later lid van de NWO-taskforce die de prijswinnaars mocht aanwijzen. En Van Drimmelen van de KB zou een jaar later een van die winnaars zijn.

Die reikwijdte van de Dream Call was destijds niet iedereen duidelijk. 'Ik heb er niet op gereageerd. Topwetenschappers hebben niet zoveel tijd, we maken die pas vrij als het ook echt iets oplevert', zegt biochemicus Heck. Van Ommen heeft wel ideeën ingediend: 'Ik heb er alleen niets meer van gehoord. Van het traject als zodanig heb ik ook nooit iets begrepen.'

Het droom-rapport werd 4 juli dit jaar door het Innovatieplatform gepresenteerd, zonder specifieke projecten te noemen. Wel pleitte het platform voor een structurele bijdrage van 125 miljoen voor onderzoeksfaciliteiten. Punt 4 van het bijbehorende actieplan: 'Ontwikkel een transparante, niet-bureaucratische beoordelings- en besluitvormingsprocedure (...) zodat op korte termijn roadmaps kunnen worden opgesteld.' Ofwel: geen eindeloos gepraat graag.

Er was ook haast bij, zegt Nijkamp van NWO. 'Dit is een zaak van de hoogste urgentie. Veel landen zijn met ambitieuze wetenschappelijke plannen bezig. We hadden geen tijd te verliezen.' En dus, zegt hij, is het prachtig dat het kabinet de moed heeft gehad om veel geld vrij te maken, en dat ook op korte termijn te verdelen.

Nadat de 42 voorstellen waren ingediend, toog NWO's taskforce van ervaren 'oude leeuwen' aan het werk: 1600 pagina's plannen, die in een paar weken moesten worden gelezen en beoordeeld.

Kankeronderzoeker Piet Borst van het NKI, een van de oude leeuwen: 'De procedure verdient geen schoonheidsprijs. Die is NWO door de strot geduwd door de politiek, om de uitslag 7 december te kunnen aankondigen. Maar de commissie heeft snel en zeer zorgvuldig gewerkt. Ik kijk er met vreugde en zonder schaamte op terug. De hele commissie staat voor 100 procent achter ons voorstel.'

Toch zijn er twijfels. Zo zijn er suggesties dat het winnende hersenteam van Leiden, Nijmegen en Utrecht baat zou hebben gehad van het feit dat jury-voorzitter Levelt lang heeft samengewerkt met Peter Hagoort, mede-indiener van het hersenproject. 'In het buitenland lachen ze om deze procedure', zegt een anonieme bron.

Vriendjespolitiek? Hagoort: 'In Nederland is het onmogelijk een commissie te vinden die van de hoed en de rand weet en toch geen binding met Nederlandse onderzoekers heeft. De enige manier om dat te voorkomen is een volledig buitenlandse commissie instellen. Maar daar was geen tijd voor.'

Levelt zat bovendien niet achter de tafel, toen Hagoort en zijn collega's hun voorstel moesten verdedigen. Ook Borst verliet de kamer toen de taskforce zich ging buigen over de aanvraag van 'zijn' NKI.

Standaardbrief

Alle speculaties worden gevoed doordat van de beloofde transparante procedure vooralsnog niet veel is terechtgekomen. De 37 afvallers ontvingen alleen een standaardbrief en hebben niet precies te horen gekregen waarom hun voorstellen het niet hebben gered.

Van Ommen: 'Ik zou graag de beoordelingen van de referees willen zien, omdat we met ons biobank-voorstel door willen.' Danko Roozemond, waterbouwkundige aan de TU Delft: 'We willen uitleg, zodat we onze aanvraag de volgende keer kunnen aanscherpen.'

De volgende keer? Ja, die zou er wel moeten komen, zegt Nijkamp. 'Honderd miljoen euro lijkt veel, maar Nederland hóudt een achterstand. We hebben nu een stuwmeer aan voorstellen die stuk voor stuk ook in aanmerking hadden kunnen komen. Er zitten nog zoveel fantastische dingen tussen.'

Natuurlijk vallen er spaanders, weet ook afvaller Ton Berns van het NKI. 'Sommige van de afvallers zijn misschien beter dan de winnaars - maar dat betekent niet dat de winnaars niet goed zijn.'

Veel verliezers benadrukken dat de afvallers niet moeten klagen. Berns: 'Wie meedoet, kent de spelregels, en moet achteraf niet mekkeren.' Voordeel van zo'n snelle procedure, zegt Van Ommen, is bovendien dat je er weinig tijd mee verspilt. 'En wij hebben nu wel een gezamenlijk voorstel dat stáát, en waarmee we verder kunnen.'

Nijkamp wil de procedure verbeteren. 'Dit geld is geweldig, maar we hadden het liever wat ontspannener verdeeld. Als dit een structurele subsidie wordt, kunnen we die ook structureel inbedden. NWO is er niet alleen voor noodwetjes.Nederland moet méér willen dan alleen ingezakte schuren repareren.'

Meer over