nieuwsbegroting

Slecht nieuws voor volgend kabinet: er is geen ruimte voor extra uitgaven

Het volgende kabinet moet niet als een gek gaan bezuinigen om de staatsschuld snel te verlagen, maar mag de situatie ook niet erger maken. De nieuwe regeringsploeg heeft dus geen ruimte om dure verkiezingsbeloften in te lossen, stelt een groep topambtenaren in een advies aan de politiek. 

Minister Wopke Hoekstra presenteert op Prinsjesdag in de Tweede Kamer het koffertje met de rijksbegroting en miljoenennota.Beeld ANP

Een structurele verhoging van de uitgaven is volgens de ambtenaren alleen te billijken als daar een even structurele lastenverzwaring, of een bezuiniging op een ander terrein, tegenover staat.

Kort voor Tweede Kamerverkiezingen brengen hoge ambtenaren traditioneel een advies uit over het begrotingsbeleid, bestemd voor het toekomstige kabinet. Deze Studiegroep Begrotingsruimte inventariseert wat er de afgelopen jaren fout is gegaan bij het plannen van de inkomsten en de uitgaven van de overheid. Vervolgens vertellen ze hoe een volgend kabinet het beter kan doen.

In hun maandag gepresenteerde advies sluiten de ambtenaren zich aan bij de boodschap die al een tijdje vrijwel unaniem wordt verkondigd door politici, economen en werkgevers: ga de komende jaren niet fors bezuinigen op de overheidsuitgaven, want daarmee verdiep je de economische crisis alleen maar. Een hogere staatsschuld is op korte termijn niet zo’n groot probleem, omdat Nederland momenteel nauwelijks rente over die schuld betaalt.

Laat maar waaien

De hoge kosten van de coronasteunmaatregelen zijn op zichzelf dus geen reden om te panikeren over de lege schatkist, maar toch laten de ambtenaren dit geruststellende oordeel vergezeld gaan van een duidelijke waarschuwing: maak het niet te bont. De studiegroep lijkt bevreesd dat de financiële ‘laat maar waaien’-mentaliteit wortel schiet op het Binnenhof en dat een volgend kabinet inherent minder waarde hecht aan begrotingsdiscipline dan voor de pandemie gebruikelijk was.

‘Er is een reëel risico dat inkomsten en uitgaven blijvend uit balans zijn; de houdbaarheid (van de overheidsfinanciën – red.) is nu al verslechterd en de zorgkosten groeien snel. De Studiegroep adviseert daarom geen extra langjarige verplichtingen aan te gaan waar geen structurele uitgavenverlagingen of belastingverhogingen tegenover staan. Er is geen ruimte voor per saldo extra uitgaven of lastenverlichting.’ 

Eenmalige extra uitgaven, zoals de 20 miljard euro voor het Nationaal Groeifonds, keuren de ambtenaren niet af. Wel vragen ze zich openlijk af of dat geld effectief besteed zal worden.

Zorkosten

De studiegroep besteedt speciale aandacht aan de zorguitgaven op de rijksbegroting, het snelgroeiende ‘koekoeksjong’ dat alle andere begrotingsposten dreigt te verpletteren. Dat de gezondheidszorg een steeds groter deel van de begroting opslokt, komt deels doordat de kostenstijging in de wet zit ingebakken. 

De Zorgverzekeringswet bepaalt dat alle medische behandelingen die volgens de laatste stand van de wetenschap zinvol zijn, automatisch onder het basispakket van de zorgverzekering vallen. Het wettelijk uitgangspunt is dat Nederlanders altijd de best mogelijke medische zorg moeten kunnen krijgen. Dat ‘kwaliteitscriterium’ leidt ertoe dat nieuwe behandelmethoden automatisch vergoed worden, terwijl dat niet geldt voor nieuwe medicijnen. Ook groeien de zorguitgaven automatisch mee met het gemiddelde besteedbaar inkomen.

Onderwijs

De topambtenaren adviseren deze automatismen uit de wet te halen. Daarmee zou het volgende kabinet circa 3 miljard euro besparen op een verwachte uitgavenstijging van 13 miljard euro. De voorzitter van de studiegroep, secretaris-generaal van Financiën Bas van den Dungen, wijst erop dat dit kwaliteitscriterium er ook niet is voor – pak ’m beet – het onderwijs. ‘Als alle onderwijsspecialisten zeggen dat de kwaliteit van het onderwijs verbetert door de klassen te verkleinen, verhoogt de overheid niet automatisch de uitgaven om extra leraren aan te stellen. Die uitgavenverhoging moet dan eerst door beide Kamers worden goedgekeurd.’

Om de politieke haalbaarheid van dit voorstel bekommeren de ambtenaren zich niet. De geschiedenis leert dat het heel moeilijk is voor kabinetten om te beknibbelen op de kosten van de gezondheidszorg, omdat burgers een hoge kwaliteit en beschikbaarheid van deze voorziening als een soort basisrecht beschouwen.

Meer lezen:

Hoe Nederland de staatsschuld verhoogt zonder ervan wakker te liggen
Er viel op prinsjesdag geen onvertogen woord over het feit dat de staatsschuld momenteel hard oploopt. Is dat verstandig?

Kabinet snoert de gordels aan: ‘Zet u schrap!’
Met de niet mis te verstane boodschap dat barre tijden op komst zijn, waarschuwt het kabinet het land om zich schrap te zetten voor 2021.

Nog een jaartje Keynes, daarna ouderwets bezuinigen
Column Koen Haegens: Steeds opnieuw voorspellen we de wederopstanding van Keynes. Waarna hij telkens weer verguisd wordt.

Opinie: schulden zijn oké als ze geld opleveren

Het taboe op hoge staatsschuld lijkt gebroken. De komende generatie hoeft echter niet de dupe te zijn, legt Dirk Bezemer uit.

Meer over