Skybox of smeergeld: omkoping is geen incident

KPN ligt onder vuur wegens vermeende omkoping. Andere Nederlandse bedrijven zeggen zich verre te houden van onoirbare praktijken. Maar volgens deskundigen gebeurt het wel....

Op de kwestie rond KPN Telecom wil hij niet ingaan, maar om nou te zeggen dat directeur Jaap ten Wolde van KPMG's afdeling ethiek en integriteit verbaasd is. . . 'Als je dit soort dingen niet wilt doen, dan kom je in sommige sectoren in Indonesië gewoon niet aan de bak.'

Corruptie, smeergeld, steekpenningen, omkoping, vooral buiten Amerika en Europa is het een groot probleem. 'En zelfs dat moet je genuanceerd zien', tekent Ten Wolde aan. 'Denk aan de Europese Commissie. In Frankrijk is het heel normaal dat je aan vriendjespolitiek doet als je een bepaalde positie hebt.'

Nederlandse bedrijven die in erkende risicogebieden als het Midden-Oosten, Azië, Zuid-Amerika en Afrika actief zijn, zeggen zich ver van alle vormen van omkoping of steekpenningen te houden. Ten Wolde van KPMG weet beter: 'Het gebeurt. Het gaat niet om één incident op tienduizenden gevallen. Nederlandse bedrijven die veel in het buitenland werken hebben er mee te maken.'

Op de lijst van fatsoenlijke landen van de corruptiebestrijders van Transparancy International - opgesteld op basis van ervaringen van zakenmensen en fraude-deskundigen - staat Nederland op een keurige achtste plaats. Achter het Scandinavische toptrio Denemarken, Finland en Zweden, maar vóór Duitsland en de VS.

Niet gek voor een land waar het betalen van buitenlandse steekpenningen volgens de belastingdienst nog steeds volledig fiscaal aftrekbaar is. Dat gaat pas begin volgend jaar veranderen, als omkoping ook in Nederland strafbaar wordt. Dat is een gevolg van een afspraak van de OESO-landen van anderhalf jaar geleden.

Volgens Transparancy ziet de fatsoenslijst er heel anders uit als het gaat om het meedoen door bedrijven aan corruptie bij het binnenhalen van orders in het buitenland. Bij een onderzoek van anderhalf jaar geleden van de Duitse econoom Joh. Graf Lambsdorff prijkten Nederlandse bedrijven dan ook in de topvijf van smeergeld-betalers, samen met België, Frankrijk, Italië en Zuid-Korea. 'Een beetje een flauw lijstje', vindt Ten Wolde. 'Nederland stond zo hoog omdat we nu eenmaal veel zaken doen in en met het buitenland.'

Hij denkt dat omkoping door Nederlandse bedrijven minder voorkomt dan vroeger, doordat de discussie over 'maatschappelijk ondernemen' steeds heviger woedt. Investeringen in verdachte landen of het betalen van steekpenningen aan corrupte regimes is steeds nadrukkelijker uit den boze, op straffe van het verlies van klanten en een beschadigd imago.

Veel bedrijven hebben dan ook een gedragscode of werken daaraan. Ten Wolde waarschuwt dat zoiets consequenties heeft. 'Als je het doet, moet je het niet laten bij vage teksten. Je moet het goed met alle stakeholders bespreken; werknemers, klanten, commissarissen, aandeelhouders. Zo'n discussie moet ook alles behandelen: een skybox voor het fêteren van je relaties, het betalen van smeergeld op een Zwitserse rekening en alles daartussen. Dat kan betekenen dat je business verliest en kwijtraakt aan concurrenten die minder recht in de leer zijn.'

Shell kan daarvan meepraten. Het sociaal jaarverslag over 1997 meldt dat 90 contracten werden opgezegd of niet aangegaan omdat ze in strijd waren met Shells gedragscode. Hoeveel omzet dat heeft gekost, weet de woordvoerder niet. 'Maar de code stamt al uit 1976. Toen hebben we ons zelfs volledig uit Italië teruggetrokken vanwege de manier van zakendoen daar. Heeft veertien jaar geduurd.'

Het onder vuur liggende KPN bevindt zich overigens volop in de risicozone. Het heeft niet alleen deelnemingen in Indonesië, dat op de fatsoenslijst van Transparancy tachtigste en op vijf na laatste staat. Ook in Tsjechië (nummer 34), Oekraïne (69), Hongarije (33), België (28) en Ierland (14) doet KPN zaken. Bovendien brengt het samen met een telecom-collega uit Griekenland (36) een bod uit op een belang in het telecombedrijf van Bulgarije (66).

Dus rinkelt binnenkort waarschijnlijk weer de telefoon bij KPN. 'Na elke grote acquisitie worden we gebeld door kleine chanteurs die zeggen dat ze meegeholpen hebben', vertelt een woordvoerder. 'Als we niet betalen, dan onthullen ze alles.'

Meer over