Analyse

Sigrid Kaag laat zien dat ze het hard kan spelen, maar maakt ze ook een einde aan Ruttes heerschappij?

Klaver (GL), Rutte (VVD) Sjoerdsma en Kaag (D66) tijdens de schorsing voor het indienen van de moties in het debat over de gelekte stukken. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Klaver (GL), Rutte (VVD) Sjoerdsma en Kaag (D66) tijdens de schorsing voor het indienen van de moties in het debat over de gelekte stukken.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Sigrid Kaag oordeelde donderdagnacht hard over het opereren van Mark Rutte. De premier en de VVD zetten zich schrap voor de komende weken. Gaat de ex-topdiplomaat een einde maken aan ‘de heerschappij van Rutte’?

‘Ik zou niet doorgaan, maar ik ben een ander mens.’ D66-leider Sigrid Kaag knipperde donderdag diep in de nacht niet met de ogen toen ze haar oordeel uitsprak over Mark Ruttes besluit om aan te blijven als demissionair premier.

Een dag later stonden ingewijden nog te kijken van die directheid. Suggereerde de D66-leider hier nu dat ze een hogere morele standaard heeft dan de demissionaire premier? ‘We kennen heel veel kanten van haar nog niet’, zegt een coalitiebron. ‘Dit soort hard ball hadden we nog niet gezien.’

Chagrijn bij VVD

Een groot deel van de oppositie mag het zwak vinden dat Kaag ondanks haar belofte van ‘nieuw leiderschap’ de motie van wantrouwen tegen Rutte niet steunde, maar bij de VVD overheerst eerder het chagrijn. De uithaal van Kaag wordt in liberale kringen opgevat als een schop na. Als de D66-leider echt had gewild dat Rutte opstapt, had ze dat dondernacht samen met de oppositie moeten eisen, zo valt achter de schermen te horen.

Kaag diende uiteindelijk alleen een motie van afkeuring in, maar liet tegelijkertijd doorschemeren dat ze de premier moeilijk kan vertrouwen. ‘Hier scheiden onze wegen’, zei ze na Ruttes uitleg dat hij niet had gelogen over Pieter Omtzigt, maar dat een gebrekkig geheugen hem opnieuw parten speelde.

De D66-leider legde de premier daarna ook nog eens zonder veel schroom op de divan: ‘Zeker in de laatste jaren is er een patroon van vergeetachtigheid, van amnesie, van ‘ik ben het vergeten’’, zo luidde de diagnose. ‘Ik heb dat ook zelf kunnen observeren.’ Die laatste uitspraak bevestigt vooral dat Kaag in haar tijd als minister niet bijster onder de indruk is geraakt van de huidige premier.

Dat zal misschien ook te maken hebben met de ontvangst die ze in 2017 kreeg op het Binnenhof. Binnen de VVD is ‘nuffig’ gedaan over de D66-ontdekking. Ze werd gezien als een diplomaat verdwaald in de politiek, een weifelende minister die zich met ambtelijk taalgebruik door debatten in de Tweede Kamer worstelde.

Sceptici zagen in Kaag trekken van andere D66-coryfeeën die onder de hitte van de Haagse politiek verbleekten, van Winnie Sorgdrager tot Hayo Apotheker. Toen ze desondanks eenmaal op stoom kwam en pleitte voor ‘nieuw leiderschap’ en een andere politiek cultuur werd daar lacherig op gereageerd door ervaren rotten bij andere partijen. Wat wist Kaag nou van de Nederlandse politieke cultuur?

Ook premier Mark Rutte had aanvankelijk weinig interesse voor Kaag. Ze zat veel in het buitenland en de VVD-leider kapte haar ook nog eens geregeld af in de ministerraad, bevestigde de D66-minister later. Pas toen ze er wat van zei, stopte het.

Sleutelrol

Sinds een dikke maand is alles anders: Kaag heeft de volledige aandacht van de premier, die opnieuw moet vechten voor zijn plek in het Torentje. De D66-leider speelt daarbij een sleutelrol. Kaag deed het verrassend goed bij de verkiezingen en bij haar debuut als fractievoorzitter donderdag in de Tweede Kamer vertoonde ze geen spoor van plankenkoorts.

Mark Rutte tuurde tijdens het debat eindeloos op zijn telefoon, maar ook hij zal hebben vastgesteld dat Kaag zich ontpopt als een nieuwe kracht op het Binnenhof. Tijdens het debat klonk Kaag vaak kritischer richting Rutte dan CDA-leider Wopke Hoekstra.

Dat ze desondanks geen motie van wantrouwen steunde, kwam ook omdat het demissionaire kabinet dan onthoofd zou worden. Tijdens het nachtelijke D66-fractieoverleg werd geconstateerd dat Hugo de Jonge bij een exit van Rutte aan het roer zou komen en dat de VVD daarna op zoek moest naar een vervanger. Midden in een coronacrisis en amper drie weken na een ruime verkiezingswinst van Rutte was dat een brug te ver.

De premier kan voorlopig nog door, maar de komende weken moet blijken of hij ook nog in staat is om een nieuw kabinet te formeren. Een extra complicatie daarbij is dat de VVD geen idee heeft wat voor onderhandelaar Kaag precies is. Dat de D66-leider eerder ervaringen opdeed door als VN-gezant te onderhandelen met de Syrische dictator Bashar al Assad over zijn chemische wapenarsenaal zal de VVD niet per se geruststellen.

Hetzelfde geldt voor de uitspraak die een voormalige medewerker van Kaag eerder deed in de Volkskrant: ‘Ze probeert haar doelen te bereiken en als je in de weg staat, walst ze over je heen.’ Dat was positief bedoeld, maar voor de VVD klinkt het waarschijnlijk anders.

PVV-leider Geert Wilders, die altijd een scherp gevoel heeft voor de politieke krachtsverhoudingen, suggereerde donderdagnacht al dat er een nieuw tijdperk is aangebroken. ‘U hebt na tien jaar tijd een eind gemaakt aan de heerschappij van Rutte', zo luidde zijn conclusie na Kaags motie van afkeuring tegen de premier.

De werkelijkheid is anders. Kaag blijft de leider van de tweede partij met tien zetels minder dan de VVD. Rutte zat vrijdag weer gewoon in het Torentje. Of hij daar kan blijven, zal mede afhangen van een vrouw die op het Binnenhof wel eens is onderschat.

Nu niet meer.

Podcast Koorts

Is er een kabinet zonder Rutte mogelijk? En durft iemand binnen de VVD hem te vertellen dat hij beter kan opstappen? En Sigrid Kaag was pislink, is het geloofwaardig als ze opnieuw naast Rutte gaat zitten? Luister de politieke podcast van de Volkskrant met columnist Sheila Sitalsing, verslaggever Ariejan Korteweg, hoofdredacteur Pieter Klok en presentator Gijs Groenteman.

Meer over