Sicco Mansholt voelde zich vooral een agitator

Mansholt was een leermeester, die anderen stimuleerde en interessante ideeën uitwerkte, schrijft PvdA-voorzitter Felix Rottenberg. Onttrek je aan interne circuits en schuw de polarisatie niet, was de raad van de oud-eurocommissaris....

Sicco Mansholt was in zijn derde loopbaan hardop-denker, agitator en vaderlijk adviseur. Zoals bij zovelen uit de kritische werelden van landbouw, Europa en sociaal-democratie, kwam ik graag bij hem en zijn wijze vrouw Henny op bezoek. Mansholt zat dan in zijn studeerkamer achter een kleine pc, te werken aan zijn laatste project: een maatschappij zonder groei.

Hij berekende modellen, schreef felle contra-rapporten en correspondeerde met zijn vrienden over de ganse wereld. Dat waren gelijkgezinden die ideeën uitwisselen en zich weinig aantrekken van formaliteiten en geforceerde doctrines. Zijn brieven bevatten krachtige oproepen: 'Besteed je tijd zuiver. . . laat je niet te veel opgaan in de partijbureaucratie. Ik besef dat het heel moeilijk is, maar trek vooral je eigen lijn' (januari 1994).

De dag voor kerstavond van het vorige jaar hebben we uren gesproken. We zaten dicht bij elkaar want Mansholts oren deden het slecht. Henny luisterde actief mee en stuurde ons gesprek. Ik was pessimistisch. Mansholt onderwierp me aan een kundig verhoor. Hij wilde alles weten. Niets over tactische manoeuvres, alhoewel een smerige roddel of anekdote hem niet onthouden moest worden.

We maakten de balans op van de PvdA. Waar zitten de voorhoedes? Wie zijn dat? Met wie zijn ze verbonden? Welke wetenschappers, boerenactivisten, ondernemers en milieu-activisten zijn dichter bij de PvdA gekomen? Komen de nieuwe fractieleden uit de verf? Durven ze onafhankelijk te blijven of zijn ze geïntimideerd door interne rituelen?

Mansholt, die mij met raad en daad heeft bijgestaan in cruciale fasen van verandering bij de PvdA, hield me voor niet bang te zijn voor polarisatie. 'Je moet de zaken zeer scherp stellen, provoceren zonodig, zonder enige bijbedoeling.'

Hij was een leerling van zijn moeder, die vooraan liep in de strijd voor het vrouwenkiesrecht. Hij beschouwde zichzelf in het geheel niet als een beheerder-politicus. 'Ik ben meegesleept door de omstandigheden, door het toeval en de oorlog.'

Vaak maakte hij dat onderscheid tussen beheer en actie, als hij de rol van politici analyseerde. Hij kon dat als geen ander, omdat zijn vader als gedeputeerde een rustige beheerder was. Zijn moeder ageerde, voerde actie en sprak landarbeiders in het open veld toe. Zij was aangestoken door Troelstra, die de ouders van Mansholt bij elkaar bracht.

Mansholt heeft mij de avond voor Kerstmis zacht toegesproken. Hij begreep als geen ander wat mij hinderde in de PvdA en wat mijn ambivalentie voedde. Hij vertelde opnieuw over zijn pioniersjaren in de EEG. 'We werkten samen, zonder secretaressen, we moesten alles zelf doen. Zo'n kleine ploeg is fantastisch. Ideaal om ideeën uit te werken, want politiek is toch werk van een ploeg.'

Hij refereerde aan mei 1968, 'toen alles overal in de brand stond en Europa geen enkel antwoord gaf'. Toen overwoog hij ermee te stoppen om als vrij man politiek te kunnen ageren. Precies in de geest van zijn moeder. 'Maar je mag een avontuur niet zo maar opgeven, je moet je strategie vervolmaken en met kennis van buiten vooruitgang forceren.'

Moeilijkheden zijn normaal, zei hij. 'Verzamel bondgenoten, vooral van buiten, denk internationaal, onttrek je aan het diplomatencircuit.' Altijd opnieuw vertelde hij over de honderden vergaderingen en demonstraties van boeren die hij toesprak als EEG-commissaris. 'Ik heb daar altijd geluisterd en geleerd. De argumenten van strijdende burgers zijn een absolute noodzaak om uit het abstracte te komen.'

Mansholt was een leermeester in het uitwerken van belangwekkende ideeën: stimuleren, stuwen en overtuigen. Dat kon hij vooral omdat hij voortdurend de geschiedenis, tradities en culturen interpreteerde. Dat heeft hij weer geleerd van zijn opa, die op zestigjarige leeftijd een boek schreef voor zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen. Opa Mansholt wilde hun zijn eigen geschiedenis doorgeven en vertellen over Oost-Friesland en het Nederlandse landschap dat zo krachtig is:

'Die woeste zee, die heldere lucht,

die wolken die het licht veranderen

zonder het ooit uit te doven.'

Felix Rottenberg

Meer over