Postuum

Sergej Kovaljov (1930-2021): een van Ruslands minst bevreesde en meest invloedrijke dissidenten

Buitenlandse correspondenten verspreidden zijn kritiek wereldwijd. Hij keerde zich net zo hard tegen de oude sovjet-leiders als tegen hun Russische opvolgers, zat gevangen in de Goelag, en werd later lid van het parlement. Sergej Kovaljov, een van Ruslands beroemdste dissidenten, overleed maandag op 91-jarige leeftijd.

Sergej Kovaljov (midden) bij een demonstratie voor het hoofdkantoor van de geheime dienst in Moskou. Beeld Sygma via Getty Images
Sergej Kovaljov (midden) bij een demonstratie voor het hoofdkantoor van de geheime dienst in Moskou.Beeld Sygma via Getty Images

Sergej Kovaljov was betrapt. Bij een doorzoeking van zijn flat hadden KGB-agenten verboden boeken in beslag genomen, waaronder een exemplaar van Solzjenitsyns Goelag Archipel, het ooggetuigenverslag uit de Sovjet-kampen voor staatsgevaarlijken, onder wie bezitters van verboden boeken. Maar Kovaljov werd niet bang. Hij schreef een brief aan de voorzitter van de geheime dienst van de Sovjet-Unie, met de eis om onmiddellijk het inbeslaggenomen boek terug te geven.

In zijn levenslange campagne voor menselijkheid in zijn land bekritiseerde hij eerst de communistische bewoners van het Kremlin en later hun opvolgers, die al snel genoeg hadden van democratie en terugvielen op tactieken van het Sovjet-regime.

Aanvankelijk koos Kovaljov voor de wetenschap, net als veel andere dissidenten, zoals zijn vriend en atoomgeleerde Andrej Sacharov. Maar in 1956, tijdens zijn studie fysiologie, belandde hij al op een zwarte lijst, omdat hij kritiek uitte op een geneticatheorie die populair was onder de machtshebbers en omdat hij op het Moskouse Poesjkin-plein protesteerde tegen de militaire inval in Hongarije. In een verhoor bedreigden agenten hem, zijn vrouw en hun 2-jarige zoon.

Tevergeefs: Kovaljov richtte in 1969 de eerste mensenrechtenorganisatie van de Sovjet-Unie op en werd later hoofdredacteur van de Kroniek van de lopende gebeurtenissen, een ondergronds blaadje over mensenrechtenschendingen. Het blaadje werd in binnen- en buitenland de belangrijkste bron voor misstanden in de Sovjet-Unie, onder meer via verspreiding onder buitenlandse correspondenten.

Goelag

De onvermijdbare klop op de deur kwam in december 1974. Kovaljov moest zijn activiteiten bekopen met een straf van 13 jaar: 7 jaar Goelag-kampen, 3 jaar verbanning naar de koudste regio van Siberië en 3 jaar verbod op betreding van grote steden. Een van de beschuldigingen tegen hem: verspreiding van de verboden Goelag Archipel. Ook Kovaljovs vrouw en zoon werden gearresteerd.

Hij mocht Moskou pas weer in toen Gorbatsjov de hervormingen doorvoerde die onbedoeld het einde zouden betekenen van de Sovjet-Unie. Kovaljov keerde meteen terug naar zijn activisme: hij was nauw betrokken bij de oprichting van Ruslands belangrijkste mensenrechtenorganisatie, Memorial, en schreef mee aan de eerste grondwet. Door de plotselinge vrijheid in Moskou belandde voormalig staatsvijand Sergej Kovaljov plots in het parlement.

Maar zijn vertrouwen in een overgang naar democratie ebde weg in de jaren 90. Hij raakte gedesillusioneerd in zijn bondgenoot Boris Jeltsin, die als president verantwoordelijk was voor zware bombardementen op de stad Grozny tijdens de Eerste Tsjetsjeense Oorlog tussen 1994 en 1996. Tijdens de bombardementen verbleef Kovaljov wekenlang in Grozny als commissaris voor de mensenrechten en onderhandelde er met separatistische Tsjetsjenen over vrijlating van gegijzelden. Het Russische militaire optreden liet zien dat er bij Jeltsins autoriteiten ‘een volledig gebrek aan eerbied voor het menselijk leven heerst’, zei Kovaljov in 1996 in een interview met de Volkskrant. ‘Jeltsin heeft zich van de democratie afgewend’, zo zei hij over de president die later Vladimir Poetin aan de macht zou brengen.

Kovaljov bleef parlementslid tot 2003, toen zijn democratische partij haar laatste zetels verloor. Memorial, de mensenrechtenorganisatie die Kovaljov hielp opzetten, is sinds 2016 door de Russische autoriteiten aangemerkt als buitenlands agent, een Sovjet-term voor landverraders.

Meer over