Scoor hoger!

De dood komt nooit voor in examens. Te heftig. Scheldwoorden mogen ook niet. Examens maken is lastig - laat de leraren maar lekker zweten!...

Door Robin Gerrits

Bij de Citogroep in Arnhem, het toetsinstituut dat ook de naar hen genoemde eindtoets voor de basisschool maakt, wordt al bijna twee jaar voor de afnamedag aan een vakexamen begonnen. Ed Kremers, hoofd centrale examens havo/vwo: 'Alles bij elkaar hebben we dit jaar 550 verschillende examens gemaakt.'

Selectie

Het hele jaar door zijn leerkrachten van gewone scholen voor voortgezet onderwijs bezig vragen te bedenken. Een leraar Nederlands legt bijvoorbeeld geregeld een tekst uit een krant of tijdschrift apart waarvan hij denkt: die is actueel, blijft over een paar jaar ook nog interessant, is niet te makkelijk, maar ook niet te dor, en sluit een beetje aan bij de belevingswereld van jongeren.

Alex van de Kerkhof, toetsdeskundige voor Nederlands op havo/vwo: 'Ideale teksten bestaan niet. Ze zijn altijd te lang. We selecteren ze onder meer op de mogelijkheid er leesvaardigheid mee te toetsen.' Verder mogen ze niet alleen over sport gaan, want dan benadeel je veel meisjes, of over uiterlijke verzorging want dan zet je jongens op achterstand. Ook niet te veel economie, want niet iedereen heeft dat in zijn pakket.

Afvallen

Aan elk examen werken drie leraren - dus drie voor havo Frans, drie voor vwo Frans, drie voor vmbo natuur-/scheikunde, ga zo maar door. Om de een of twee maanden hebben ze contact over wat ze hebben verzameld. Vele vragen vallen dan al af. 'Van de honderd teksten blijft er uiteindelijk maar een paar over', zegt Alex van de Kerkhof over het examen Nederlands.

Na een jaar leidt al die inspanning tot een eerste opzet van het examen. Die wordt voorgelegd aan de CEVO, een commissie die in opdracht van de minister van Onderwijs de opgaven officieel vaststelt. Ook dan kan er nog wat sneuvelen. Toetsdeskundige Mariëtte Lieverse, al meer dan 20 jaar betrokken bij de examens biologie: 'Een paar jaar geleden hadden we een tekst waarin besnijdenis van meisjes werd genoemd. Wij dachten dat die keurig was en aan de technische exameneisen voldeed, maar de CEVO oordeelde dat dat toch te gevoelig kon liggen bij groepen kandidaten.'

Want er zijn allerlei inhoudelijke grenzen en taboes die de examenmakers moeten vermijden. 'Eigenlijk moet je alles omzeilen waar kandidaten van hun stuk door kunnen raken: onderwerpen als de dood, ernstige ziektes als kanker en vloekwoorden', zegt Ed Kremers. 'Als een leerling net met kanker te maken heeft in zijn persoonlijke omgeving, kan dat het examenresultaat beïnvloeden.'

Geheim

'Ook uiterlijk ligt soms overgevoelig', zegt Erna van Hest, hoofdverantwoordelijk voor de vmbo-examens. 'Veel kinderen zijn daar onzeker over. En bij foto's letten we er bijvoorbeeld op dat meisjes niet met al te korte naveltruitjes worden afgebeeld.' Eigenlijk is het een wonder dat er nog wel eens leuke teksten en opgaven tussen zitten!

Als alles akkoord bevonden is, gaan de opgaven naar de Staatsdrukkerij. Een heel grote order, want alles bij elkaar worden er dit jaar zo'n 40 tot 50 miljoen A4' tjes gedrukt voor de drie tijdvakken waarin het examen wordt afgenomen (mei-juni, eind juni en augustus).

Als er zoveel mensen bij betrokken zijn, hoe zit het dan met het gevaar dat er informatie van tevoren uitlekt? Menig scholier zou de opgaven wel een weekje eerder willen inzien.

'Alle mensen die bij ons of voor ons aan de examens werken hebben een geheimhoudingsverklaring moeten tekenen', zegt Erna van Hest. 'En bij de Staatsdrukkerij zijn ze ook wel gewend om met waardepapieren om te gaan. Daar gaat het zeker niet fout.'

Vaardigheden

De opgaven van nu zijn anders dan die van vroeger. Er wordt veel meer op vaardigheden dan op parate kennis getoetst. En veel vragen worden in een context geplaatst. 'Als je het biologieexamen havo van 1991 vergelijkt met dat van 2004, zie je enorme verschillen', zegt Lieverse. 'In 1991 werd nog gericht de bekendheid met bepaalde begrippen getoetst, feitenkennis dus. Vorig jaar was een vraag geplaatst in het kader van een vacatureomschrijving voor een assistent-in-opleiding aan een faculteit Biologie. Dan toets je veel meer inzicht en toegepaste kennis.'

Veel leerlingen zijn, vooral bij vakken als wiskunde, bang te blokkeren. Erna van Hest van de vmbo-examens herkent het van vroeger: 'Toen waren het geïsoleerde opgaven, waarbij je echt moest weten welke formule je moest hebben. Tegenwoordig wordt veel meer gebruikgemaakt van context, waardoor vragen meer voor je gaan leven. Als ik dat toen had gehad, zou ik het denk ik makkelijker hebben gevonden.' En bovendien, zegt Ed Kremers: 'Soms heb je als je de examenzaal uit loopt het gevoel dat je er niets van gebakken hebt. Dat blijkt doorgaans mee te vallen. Vaak heb je het beter gemaakt dan je denkt.'

Beeldscherm

In de toekomst zullen steeds meer examens op het beeldscherm worden aangeboden. Op het vmbo wordt hiermee al veel gewerkt. 'Ze krijgen een filmpje te zien', zegt Van Hest, 'en daarna een vraag, dan moeten ze weer doorklikken, ga zo maar door.'

Wordt het niet oppervlakkiger, met leuke kleurbeelden en filmpjes? 'Zeker niet', zegt Van Hest. 'Het is interactiever. Het lijkt meer op de echte wereld en sluit ook beter aan op wat leerlingen later tegenkomen. Het is een misverstand dat examens leuk moeten zijn', vindt Van de Kerkhof, toetsdeskundige Nederlands. 'Je mag best een beetje zweten en zwoegen.' Wat kunnen we dit jaar verwachten? 'Ik mag er niets over zeggen, maar ik denk dat het examen Nederlands stof zal doen opwaaien.'

Meer over