schuren

In de boekenkast van Floor Huygen (54), artistiek leider van Theater Artemis, staat een dikke map waarin ze alle titels opschrijft van boeken en toneelstukken die ze tot haar grote spijt nooit tot jeugdtheater zal kunnen bewerken. Wild decembers van Edna O'Brien: 'Volwassen kift over een grensgebied. Kunnen jongeren zich niet in verplaatsen. De Kleine Johannes, Frederik van Eeden: 'Vond ik prachtig toen ik 15 was, maar te veel binnenwereld.' Frankenstein van Mary Shelley: 'Niet gelaagd genoeg.' Alle Duitsers: 'Te intellectueel.'


Blijft er genoeg (volwassen) literatuur over waarvan zij zelf vroeger genoot, en waarmee ze iets kan voor het toneel. 'Ik ben nu bezig met The picture of Dorian Gray van Oscar Wilde. De jonge Dorian die, nadat de schilder Henry hem heeft ingefluisterd dat hij nooit meer zo mooi zal zijn als nu, voor eeuwig jong wil blijven: dat gaat over waar jongeren mee bezig zijn. Ik zie het aan mijn dochters van 14 en 17: uiterlijk is zó belangrijk.'


'De liefde. Rebellie. Passie. We maakten twee jaar geleden Woeste Hoogten van Emily Brontë voor jongeren van 14 jaar en ouder. Die uitzinnige passie, het niet kunnen kiezen tussen natuur en cultuur, tussen de woeste Heathcliff en de fijnzinnige Edgar: dat maakte, merkte ik, wel indruk.'


'Wat me nu bijvoorbeeld verbaast: dat je in je puberteit zó door hormonen wordt geregeerd. Dat is een groot verschil. Maar verder? In een puberleven spelen dezelfde dingen als bij ons: verlangen, woede, agressie, verbazing, jaloezie, angst. Alleen ligt hun horizon nog niet zo ver.'


Zijn er regels: dit of dat moet je nooit doen voor een zaal met pubers?


'Nee. Ik heb het mijn dochters voor de gelegenheid gevraagd, wat ze wel of niet goed vinden: humor is belangrijk, en ontroering. Van somberheid houden ze niet. Vind ik ook: ook al gaat het over doffe ellende, je moet wel moed houden.'


'Het misverstand over jeugdtheater is: het moet makkelijk zijn, iedereen moet er in mee kunnen. Maar het mag ook schuren, je mag ook iets hoger reiken.'


'Ik vind het helemaal niet erg als niet alles duidelijk is. Lizzy wil meer bijvoorbeeld, was een stuk waarin teksten van een 8-jarig meisje gemixt waren met die van een filosoof. Die begrepen ze natuurlijk niet allemaal, maar daar gaat het niet om: als ze maar een hint krijgen.'


Op een dag speelt theatergroep MAX het stuk Reigen van Arthur Schnitzler voor een vmbo-school. Reigen, oorspronkelijk van een hoog pornografisch cultuurpessimisme, bevat in de versie voor de jeugd behoorlijk wat scènes waarin mensen uitbundige seks met elkaar hebben.


Die hele bak pubers: juichen, lachen, stampen.


Scènes totaal naar de knoppen; het scheelt niet veel of de acteurs onderbreken de voorstelling.


Naderhand krijgen ze brieven van diezelfde kinderen: we hebben een tópmiddag gehad. 'Terwijl wij dachten: deze was dus echt helemaal mislukt.'


Moniek Merkx (54), artistiek leider van MAX, is als regisseur gepokt en gemazeld in het jeugdtheater. Op de vraag of theatermaken voor pubers niet veel moeilijker is dan voor 8-jarigen, volgt na het voorbeeld van Reigen het antwoord.


Merkx: 'Ik vind die strijd ook een kick. En een missie. MAX wil een zo groot mogelijke groep jongeren bereiken - ook de jongeren die anders nooit met theater in aanraking zouden komen. Als ze dan, na hun aanvankelijke tegenzin, iets moois meemaken, zijn ze fan voor het leven. Maar dan moet het wel goed theater zijn.'


'Eigenlijk is het simpel. Elk stuk dat ik maak, moet over mij gaan. Ik bedoel: elk goed stuk begint bij jezelf - bij wat jou als maker bezighoudt. Bij Reigen was dat de hypocrisie in de liefde en het vieren van je seksualiteit. Bij Nacht, een mix van Macbeth en Midzomernacht, over blinde ambitie die hoort bij jeugdige overmoed, en pushende moeders die die ambitie aanwakkeren, die het leven van hun kinderen al helemaal hebben uitgestippeld.


'Ik doe nu research voor een nieuw stuk, Staal. Dat gaat over jongens die mannen worden. Waar ik benieuwd naar ben is: wórden jongens nog wel mannen, in een tijd die zo feminien is? En wie neemt ze mee op die weg?'


'Ik kreeg na Reigen te horen: moet je de hypocrisie in de liefde wel laten zien aan kinderen van 14, dat is toch te cynisch? Ik vind: juist wel. Je moet die zwarte kant niet wegpoetsen. Ik ga ook niet simplificeren, of een-op-een afstemmen op hun belevingswereld. Als het over jaloezie gaat, speelt die bij mij niet op het schoolplein, maar laat ik hem in al zijn complexiteit en rauwheid zien.'


'Jongeren kunnen niet langdurig luisteren, dus een talig, literair stuk dat bij a begint en eindigt met z, is vaak niet aan ze besteed. Ik heb er zelf ook te weinig zitvlees voor.


'Ik maak fysiek, multimediaal theater, dat deed ik ook toen ik voor volwassenen werkte. Voor jongeren monteer ik de scènes alleen nog sneller en onrustiger. Daar houden ze van.'


'Ik denk dat er vooral een valkuil is voor acteurs: bang zijn, of geïntimideerd raken door de arrogantie van pubers. Dan kun je niet meer spelen. Ikzelf heb er geen last van. Er is iets aan die arrogantie dat ik heel prettig vind: het niet-belemmerd zijn door kennis.'


Vanavond begint het jaarlijkse jeugdtheaterfestival Tweetakt. Regisseurs Floor Huijgen en Moniek Merkx over toneel maken voor pubers: 'Elk stuk moet over mij gaan.'


Meer over