Interview

Schrijnende ervaringen met instanties. Journalist Jonathan Witteman kent er te veel om op te noemen. Wat gaat er fout?

Economieverslaggever Jonathan Witteman schrijft al ruim tien jaar over de absurde bureaucratische regels waarin sommige burgers verstrikt raken. Dat de overheid fouten maakt, kan hij begrijpen. ‘Maar het is opvallend dat als het dan misgaat, het zo hardnekkig misgaat.’

Jonathan Witteman met het oeuvre van Franz Kafka onder zijn arm: ‘Het is de ‘computer says no’-mentaliteit bij de overheid waardoor mensen in de problemen komen.’ Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Jonathan Witteman met het oeuvre van Franz Kafka onder zijn arm: ‘Het is de ‘computer says no’-mentaliteit bij de overheid waardoor mensen in de problemen komen.’Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Hij kent zoveel schrijnende, bizarre verhalen over slachtoffers van de Belastingdienst dat Jonathan Witteman er haast van overloopt. Er past maar een fractie van in zijn verhaal van deze zaterdag. Neem de ex-marinier met ptss die een tijd dakloos was, en toen hij weer opkrabbelde plots een aanslag inkomstenbelasting kreeg van 4.000 euro. Witteman: ‘Want: hij zou toch niet van lucht hebben kunnen leven.’ Of de man die een ton aan schuld heeft vergaard die voor het grootste deel bestaat uit opgestapelde boetes, terwijl hij al jaren met dementie in een verpleeghuis woont.

‘Dat kan toch niet, dat er zo klakkeloos steeds weer zo’n brief uitgaat’, zegt Witteman. ‘Een boete, rente eroverheen, invorderingskosten, nog een boete. Dat is toch absurd? En ik kan er zo nog tientallen opnoemen.’

Al ruim tien jaar schrijft de economieverslaggever regelmatig over wat hij ‘de absurde kant van de bureaucratie’ noemt. Gewone Nederlanders die verstrikt raken in het web van regels dat de overheid hanteert. Regelmatig leidt dit tot exorbitante schulden en maanden of jaren aan zware overlast, zoals ook bleek uit de beruchte toeslagenaffaire.

Deze zaterdag verschijnt in de Volkskrant Wittemans verhaal over de slachtoffers van bureaucratie die niet onder één zo’n noemer vallen, maar net als die slachtoffers worden bedolven onder de problemen.

‘Ik ben tot de conclusie gekomen dat Nederlanders een volk van Steve Irwins zijn’, zegt Witteman. Hij doelt op de overleden Australische programmamaker, die met de gevaarlijkste dieren ter wereld aanraking kwam. ‘Nederlanders worstelen alleen niet met echte krokodillen, maar met de paarse variant.’

Waar gaat het volgens jou mis, in essentie?

‘Het is de computer says no-mentaliteit bij de overheid waardoor mensen in de problemen komen. Overheden proberen logischerwijs de werkelijkheid te vatten in regeltjes en wetten, maar het blijven onvolmaakte nabootsingen. Het probleem is dat die regels de werkelijkheid overnemen, alsof de regels de werkelijkheid wel helemaal beschrijven. En als je dan net niet voldoet aan het sjabloon, moet je de blaren op de tong praten om eruit te komen.’

Het levert bizarre situaties op. Zoals de vrouw die met haar drie kinderen bij de orthodontist staat en ter controle met de verzekering belt. Dan blijkt dat de zorgvergoeding voor haar kinderen niet is doorgekomen omdat haar kinderen alledrie tegelijkertijd zijn doodverklaard, alleen omdat een benodigd document niet is doorgekomen. ‘De medewerker bij de verzekering zei: oh mevrouw, wat erg dat alledrie uw kinderen tegelijkertijd zijn overleden! Het kostte haar acht maanden om het tegendeel te bewijzen.’

Is het frustrerend, dat je als verslaggever maar steeds weer opnieuw dit soort verhalen hoort?

‘Ja. Het is ook heel moeilijk om recht te doen aan die verhalen, vaak zit het namelijk heel saai in elkaar. Al die regels waar die schulden op gebaseerd zijn, je valt er spontaan van in slaap. En die mensen die helemaal geen verstand hebben van belastingen, moeten zich daar wel doorheen worstelen.

‘Als ze dan nog het grote geluk hebben dat ze een jurist of fiscalist vinden die wil helpen voor een habbekrats, of voor helemaal niets, dan nog moeten ze bereid zijn hun hele leven in de reservestand te zetten om hun dossier aan te pakken.’

De mensen uit zijn verhaal trof hij veelal op sociale media, waar ze uit wanhoop en woede aandacht vroegen voor hun situatie. ‘Zij hebben nog niet opgegeven, maar er zijn genoeg mensen die zeggen: ik kom hier niet uit, dan moet ik het maar betalen. Soms zitten ze jarenlang aan zo’n betalingsregeling vast en komen ze in de problemen omdat ze andere rekeningen niet kunnen betalen.’

Ze rollen van het ene probleem in het andere.

‘Precies. En zie er dan maar eens doorheen te komen bij de Belastingdienst aan de telefoon. Dat hoor ik van al die mensen, hoe moeilijk het is om tot ze door te dringen.’

Er werken bij de Belastingdienst ruim 27 duizend mensen, waarom is er dan niemand die deze mensen kan helpen?

‘Ik loop nu te zaniken, maar het gaat natuurlijk ook vaak goed. Misschien wel 99 procent van de mensen krijgt niet te maken met dit soort paarse-krokodillengevallen. Maar het is opvallend dat als het dan misgaat, het zo hardnekkig misgaat. Dat mensen jaren van hun leven in het teken moeten stellen van de strijd tegen die onterechte schuld.

‘Voor dit verhaal hebben we uitgebreid wederhoor gepleegd bij de Belastingdienst. Maar het staat nog op de agenda om een verhaal vanuit het perspectief binnen de Belastingdienst te maken. Bij een verhaal dat ik eerder dit jaar met collega Marieke de Ruiter maakte over de leenbijstand (bbz) hadden we een tip gekregen van een medewerker van de Belastingdienst. Die zat enorm in haar maag met hoe die mensen in problemen raken door fouten van de overheid. Die medewerkers willen dit niet, maar ze hebben te maken met wetgeving die niet altijd goed in elkaar zit.’

We weten natuurlijk al dat dit soort administratieve problemen spelen bij de overheid en de belastingdienst, het is strikt genomen niet ‘nieuw’. Waarom moest dit verhaal dan toch worden verteld?

‘Omdat het niet ophoudt. De toeslagenaffaire is op de kaart gezet door Trouw en RTL, maar het is een probleem dat al heel lang bestaat. De jacht op bijstandsfraudeurs speelt al decennia. Je zou kunnen zeggen dat het maar een klein deel van de mensen treft, maar de schade voor hen is enorm. Niet alleen financieel, ook psychisch.

‘Ik heb een vrouw gesproken die bedolven werd onder de schulden, dat was vanwege die fouten in de toeslagenaffaire. Ze was daarom al jaren niet naar de tandarts geweest en haar gebit was zo verslechterd dat ze alleen nog maar een paar stompjes in haar mond had. Eind vorig jaar kreeg ze de ‘kerstbonus’ van het kabinet, waarmee ze eindelijk naar de tandarts kon voor een grote ingreep. Het geld stond net op de rekening en ja hoor: een private schuldeiser kwam aan en nam direct dat geld weg. Dat soort schade, daar gaat het over. Dat kan je niet voor lief nemen.’

Vermorzeld in de raderen van de Belastingdienst

De kinderopvangtoeslag is maar een voorbeeld van hoe de Belastingdienst sommige mensen de financiële afgrond induwt. 25 (ex-)schuldenaren vertelden de Volkskrant over hun ervaringen met valse beschuldigingen en meedogenloze vorderingen.