Schotten en Welshmen krijgen van Labour referendum over eigen parlement Roep om zelfbestuur wordt sterker

Op Carlton Hill in Edinburgh, Schotland, staat een gebouw waarin een high school was gevestigd. En in Cardiff, Wales, bevindt zich een voormalige kolenbeurs....

BERT WAGENDORP

Van onze correspondent

Bert Wagendorp

LONDEN

Tenminste, als Labour op 1 mei de Britse verkiezingen wint en Schotten en Welshmen zich daarna in een referendum uitspreken voor een eigen volksvertegenwoordiging. Wordt aan beide voorwaarden voldaan, dan beleeft het Verenigd Koninkrijk de grootste constitutionele verandering sinds Ierland in 1922 onafhankelijk werd.

Volgens de Conservatieven van John Major zal dat het begin van het einde van Groot-Brittannië zijn. De partij verzet zich tegen het afstaan van macht door Westminster en tegen Labours plannen 'om de Unie te vernietigen'. Labour wijst naar gedecentraliseerde landen als Duitsland en Spanje, om dat doemscenario te weerleggen. Volgens Blair is het juist de Conservatieve weigering om macht over te hevelen, die de nationalisten in Wales en Schotland in de kaart speelt en de Unie in gevaar brengt.

Maar dat vindt Major onzin. Op campagne in Schotland greep hij deze week naar het wapen van de kleutertaal (vraag stellen, zelf het antwoord geven) om zijn waarschuwing over te brengen. 'Zou Schotland met een eigen parlement zwakker of sterker worden? Zwakker. Zou Schotland meer of minder investeringen trekken? Minder. Zou Schotland een zwakkere of sterkere stem hebben in de EU? Zwakker.'

De ook aanwezige minister voor Schotland, Michael Forsyth, gooide de 'vreesfactor' in de strijd. 'Een Schots parlement zal uiteindelijk leiden tot een onafhankelijke, socialistische republiek', zei hij.

De oproep van premier en paladijn aan de Schotten om zich onder de paraplu van Westminster te blijven scharen, zal vermoedelijk weinig effect hebben. Uit peilingen blijkt dat een ruime meerderheid van het Schotse electoraat een eigen parlement wil. Een deel daarvan, ongeveer een kwart, wil zelfs verder gaan. Zij beschouwen Schotland als 'de laatste kolonie van Engeland' en stemmen daarom op de Schotse Nationale Partij, die pleit voor onafhankelijkheid.

De SNP is, wat procentuele aanhang betreft, de tweede partij in Schotland. Labour is veruit de grootste, 49 van de 72 kiesdistricten zijn in handen van die partij. Vooral om zich de nationalisten van het lijf te houden, stemde Labour, nadat zij samen met de Liberaal-Democraten de kwestie zeven jaar had bestudeerd, in 1995 in met de vorming van een uit 129 leden bestaand Schots parlement, weliswaar met beperkte bevoegdheden, maar wel met een heuse eigen premier.

Aanvankelijk vond Labour dat het Schotse parlement ook fiscale bevoegdheden zou moeten krijgen: de mogelijkheid om 3 procent naar boven of beneden af te wijken van het in Londen vastgestelde basistarief. De Conservatieven, onder aanvoering van Michael Forsyth, openden tegen dat plan een furieuze campagne. De zogenoemde tartan tax zou de Schotten duur komen te staan: Labour was weer eens slinks de belastingen aan het verhogen.

Onder die druk kwam Labour gedeeltelijk terug op de eerdere beloften. De partij zegde de Schotten een referendum toe, binnen zes maanden na aantreden van een regering-Blair. In die volksraadpleging zullen twee vragen worden gesteld: willen de Schotten een eigen parlement en zo ja, moet dat parlement fiscale bevoegdheden krijgen. Volgens de laatste peilingen zal 73 procent van de Schotten vraag één positief beantwoorden en 59 procent vraag twee ook.

Voor alle zekerheid waarschuwde Labour de Schotten de afgelopen week dat een parlement in Edinburgh niet de bevoegdheid zou krijgen zijn eigen macht uit te breiden en evenmin zou het het parlement worden toegestaan een referendum over onafhankelijkheid uit te schrijven. 'De echte macht blijft dus bij Tony Blair en zijn Engelse MP's', mokte de leider van de SNP, Alex Salmond. 'Ze komen alweer terug op een eerdere toezegging, namelijk dat een Schots parlement ook zeggenschap zou hebben over de Schotse soevereiniteit.'

Salmond, partijleider sinds 1990, veranderde de SNP van een marginale 'één onderwerp'-partij, namelijk zelfstandigheid, in een groeiende beweging van sociaal-democratische signatuur. Daarmee dwong hij Labour, dat zich opeens nationalisten én unionisten van het lijf moest houden, tegemoet te komen aan de toenemende roep om zelfbestuur.

Niet dat Salmond daarvan onder de indruk is. 'Er bestaat voor mij weinig verschil tussen retoriek van Blair en die van Major.' Aanvankelijk overwoog de SNP zelfs een referendum te boycotten, maar het pragmatisme overwon.

De decentralisatievraag speelt ook in Wales. Labour zal ook Wales een referendum toestaan, maar de Senned zal zeker minder bevoegdheden krijgen dan een Schots parlement. Belastingheffen is bijvoorbeeld uitgesloten, tot grote woede van de nationalisten van Plaid Cymru. Die hebben in Wales vier van de veertig kiesdistricten in handen. Partijleider Dafydd Wigley: 'Waarom krijgen wij niet wat ze in Schotland wel krijgen? Wij worden door de Engelsen zoals altijd weer behandeld als een tweederangs natie.'

Voor de Conservatieven vormen de plannen in Wales de bevestiging van hun vrees dat het spook van afscheiding overal rondwaart. Demissionair minister voor Wales, William Hague, kondigde kort geleden aan dat wanneer Wales onder Labour een Assemblee krijgt, een volgende Conservatieve regering die onmiddellijk zal opheffen.

'Labour wil de Unie stap voor stap ontmantelen', zei Hague. 'Terwijl het Verenigd Koninkrijk het meest kostbare is dat het Britse volk bezit.' Major legde een verband met de EU. 'Het weggeven van macht door Westminster, aan Schotland en Wales én aan de EU, is een volgende stap op weg naar een Europa van de regio's, wat zal leiden tot verdere verzwakking van de staten.'

Inmiddels wordt ook vanuit Cornwall, waar de nationalistische partij Mebyon Kernow - Zonen van Cornwall - actief is, de roep om zelfbestuur sterker en zijn ze op het eiland Wight ook wakker geworden.

Meer over