Schoonheidsprijs als blunder

Alle schakers kennen het katterige gevoel: je denkt dat je een uitstekende partij hebt gewonnen maar na afloop merk je dat er eigenlijk niets van klopt....

Tegenwoordig komt de kater snel. De lof verdampt onmiddellijk als de schaker thuiskomt en zijn glans partij doorneemt met een computerprogramma. Deemoedig buigt hij het hoofd nadat Het Beest genadeloos de zwakke plekken in het kunstwerk heeft aangewezen.

Vroeger kon het langer duren voor de tekortkomingen werden ontdekt. Het is ondenkbaar dat een geschiedenis als de volgende zich tegenwoordig zou herhalen.

Zie diagram 1

Een stelling uit een partij Cortlever - Donner, gespeeld in het door Donner gewonnen Hoogovenstoernooi in 1950. Cortlever speelde 28. Pe4-c3, waarna Donner met 28 ... De2-h5! de gevaren bezwoer en ten slotte remise maakte. Zou de partij in 2001 zijn gespeeld, dan zou zo ongeveer tegelijkertijd door de meeanalyserende computers zijn gevonden wat 51 jaar geleden pas enkele maanden na het toernooi werd ontdekt. Wit kan geforceerd mat geven met het prachtige 28. Lxh6+! Txh6 29. Df6+!! Pxf6 30. exf6+ Kh7 31. Pg5+ Kg8 32. Td8+ en mat.

Regelmatig is het voorgekomen dat een schoonheidsprijs werd toegekend aan een partij die daar bij nader inzien helemaal niet voor in aanmerking kwam. Zelf won ik bij mijn debuut in het Groningse Niemeyer-jeugdtoernooi de schoonheidsprijs voor een partij die op zijn zachtst gezegd niet vlekkeloos was. De jury was mild: na een aardige maar voor de hand liggende combinatie haalde ik de buit binnen na eerst een onmiddellijke winst en later mat in één te hebben verzuimd.

Maar het kan erger. De allereerste schoonheidsprijs uit de geschiedenis werd toegekend aan een partij die zelfs niet op de kandidatenlijst voor een onderscheiding zou hebben mogen staan. De partij, gespeeld in het Café Internationale in New York, werd bekroond met een gouden beker die ter beschikking was gesteld door de eigenaar van het etablissement.

Bird - MasonNew York 1876

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Pb1-c3 Pg8-f6 4. e4xd5 e6xd5 5. Pg1-f3 Lf8-d6 6. Lf1-d3 0-0 7. 0-0 h7-h6

Moderne schaker, laat u niet afschrikken door dit duffe openingsspel. Onze aartsvaders gingen als duivels te keer na 1. e2-e4 e7-e5 maar met de Franse verdediging wisten ze geen raad.

8. Tf1-e1 Pb8-c6 9. Pc3-b5 Ld6-b4 10. c2-c3 Lb4-a5 11. Pb5-a3 Lc8-g4 12. Pa3-c2 Dd8-d7 13. b2-b4 La5-b6 14. h2-h3 Lg4-h5 15. Pc2-e3 Tf8-e8 16. b4-b5 Pc6-e7 17. g2-g4 Lh5-g6 18. Pf3-e5 Dd7-c8 19. a2-a4 c7-c6 20. b5xc6 b7xc6 21. Lc1-a3 Pf6-e4 22. Dd1-c2 Pe4-g5 23. La3xe7 Te8xe7 24. Ld3xg6 f7xg6 25. Dc2xg6 Pg5xh3+ 26. Kg1-h2 Ph3-f4

Goed berekend door zwart. Na 27. Dxc6 Te6! 28. Dxc8 Txc8 heeft hij ruim voldoende compensatie voor de verloren pion.

27. Dg6-f5 Pf4-e6 28. Pe3-g2 Dc8-c7 29. a4-a5

Zie diagram 2

Twee uitroeptekens kreeg deze zet indertijd mee in de toenmalige schaakpers. Dat is wat overdreven, vooral als we bedenken dat zwarts aandacht wel heel nadrukkelijk gevestigd wordt op een dreiging die hij zonder het te beseffen in de stand had gevlochten. Hij kan geforceerd winnen met 29 ... Lxd4! 30. cxd4 Pxd4 31. Df4 Txe5! 32. Txe5 Dxe5 33. Dxe5 Pf3+ en alles is voorbij.

29 ... Lb6xa5 30. Ta1xa5 Ta8-f8! 31. Ta5-a6

En ook deze zet werd versierd met uitroeptekens. In werkelijkheid is het een dameoffer dat uit nood is geboren. Waarschijnlijk had Bird zwarts 30ste zet over het hoofd gezien en slechts gerekend met 30 ... Dxa5 waarna wit met 31. Pg6 Dc7+ 32. P2f4 zou hebben gewonnen.

31 ... Tf8xf5 32. g4xf5 Pe6-d8 33. Pg2-f4 Dc7-c8 34. Pf4-g6 Te7-e8 35. Pe5xc6 Dc8-c7+

Zwart speelt terecht op winst. Met 35 ... Pxc6 36. Txe8+ Dxe8 37. Txc6 Kf7 38. Pe5+ Kg8 39. Pg6 kon hij remise door herhaling van zetten afdwingen.

36. Pc6-e5 Dc7xc3 37. Te1-e3 Dc3-d2

Niet onmiddellijk 37 ... Dxd4? wegens 38. Pf3 en wit wint.

38. Kh2-g2 Dd2xd4 39. f5-f6 g7xf6 40. Ta6xf6 Pd8-e6 41. Te3-g3 Pe6-g5 42. Pe5-g4

Zie diagram 3

42 ... Kg8-g7?

Zwart wordt nerveus van de witte stukken die rond zijn koning cirkelen. Met het koelbloedige 42 ... Pe4! 43. Pxh6+ Kh7 44. Th3 Dxf6 45. Pg4+ Kxg6 46. Pxf6 Kxf6 kon hij afwikkelen naar een eindspel met een stuk meer.

43. Pg6-f4 Dd4-e4+ 44. Kg2-h2

Nu lijkt het ergens op. Zwart moet rekening houden met 45. Ph5+ en 45. Te3.

44 ... Pg5-h7

Een blunder, gelukkig ditmaal in verloren stand. Ook na bijvoorbeeld 44 ... Td8 komt 45. Ph5+ Kg8 46. Pxh6+ Kh7 47. Pf5 wint wit.

45. Pf4-h5+ Kg7-h8 46. Tf6xh6 De4-c2 47. Ph5-f6 Te8-e7 48. Kh2-g2 d5-d4 49. Pg4-e5 Dc2-c8 50. Pe5-g6+ ...

Zwart geeft op.

Ondanks dit onheilspellende begin werd de schoonheidsprijs een instituut dat door alle toernooiorganisatoren werd omarmd. Maar de jury's bleven zich af en toe vergissen. In het toernooi van Sint Petersburg 1909 ging een van de twee schoonheidsprijzen naar Carl Schlechter:

Schlechter - SalweSint Petersburg 1909

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-b5 a7-a6 4. Lb5-a4 Pg8-f6 5. 0-0 Lf8-e7 6. Tf1-e1 b7-b5 7. La4-b3 d7-d6 8. c2-c3 Pc6-a5 9. Lb3-c2 c7-c5 10. d2-d3 Pa5-c6 11. Pb1-d2 0-0 12. Pd2-f1 Dd8-c7 13. Lc1-g5 Pf6-e8 14. Pf1-e3 Le7xg5 15. Pf3xg5 Pc6-e7 16. a2-a4 Ta8-b8 17. a4xb5 a6xb5 18. Dd1-d2 h7-h6 19. Pg5-f3 Lc8-e6 20. d3-d4 Pe8-f6 21. Ta1-a6 Tb8-a8

Zie diagram 4

Een rustig voortkabbelende Spaanse partij komt nu tot leven.

22. d4xe5? Ta8xa6??

Volkomen onbegrijpelijk. Terwijl hij met 22 ... dxe5 23. Dd6 Dxd6 24. Txd6 kon afwikkelen naar een vrijwel gelijkstaand eindspel, laat zwart een enorme aanval over zich heen komen. Erger nog, hij kon de combinatie glad weerleggen met 22 ... Pxe4! 23. Lxe4 Txa6 en wit heeft niets meer.

23. e5xf6 g7xf6 24. Pe3-d5 Le6xd5 25. e4xd5 Kg8-g7 26. Pf3-h4 Tf8-e8 27. h2-h3 Dc7-d8 28. Te1-e3 Pe7-g6 29. Ph4-f5+ Kg7-f8 30. Te3-e6!

Voor dit soort zetten zijn schoonheidsprijzenjury's zeer gevoelig.

30 ... Te8xe6 31. d5xe6 d6-d5 32. Dd2xh6+ Kf8-e8 33. e6xf7+ Ke8xf7 34. Dh6-h7+ Kf7-e6 35. Dh7xg6 Ta6-a2 36. b2-b4

Ook mooi, opeens een zet aan de andere kant van het bord. Na 36 ... Txc2 37. Pg7+ blijft wit een stuk voor.

36 ... c5xb4 37. Pf5-d4+ Ke6-d7 38. Lc2-f5+ ...

Zwart geeft op.

Meer over