Schietschijf

Er wordt wat afgepest in de recente jeugdliteratuur. Hoe realistisch gebeurt dat? We lieten een serie jeugdboeken lezen door een ex-pester en een ex-gepeste.

DOOR MARJON BOLWIJN FOTO'S ADRIAAN VAN DER PLOEG

Net zoals in het echte leven wordt er ook in jeugdboeken heel wat af getreiterd. Schrijvers sparen hun jonge lezers niet. Je maag draait om als je leest hoe een jongen op een schoolfeest dronken wordt gevoerd en daarna tot veler vermaak in zijn eigen braaksel wordt rond gewenteld. Of hoe een pestkop een klasgenoot tot wanhoop drijft door het medaillon met een foto van zijn overleden moeder te laten verdwijnen.

Je wilt het boek met een rotklap dichtslaan als het zwarte schaap van de klas in zijn nakie wordt opgesloten in de kleedkamer van de gymzaal terwijl zijn kleren buiten in een boom worden opgehangen. In deze jungle die school heet is het toilet voor veel getergde romanfiguren de enige veilige plek waar eindeloze schoolpauzes worden uitgezeten, met de voetjes van de vloer.

Af en toe grijpt een volwassene in, maar meestal zijn het de kinderen zelf die het tij proberen te keren. En soms gebeurt er helemaal niks en begaat het slachtoffer een wanhoopsdaad, net zoals in het echte leven.

Deze week verschijnen weer twee nieuwe titels in een niet aflatende stroom jeugdboeken waarin volop wordt getreiterd en stilletjes wordt geleden. Het prentenboek Rood voor de allerkleinsten en het uit het Engels vertaalde Wonder voor tieners. Wonder deed in de Verenigde Staten wat Spijt! van jeugdboekenschrijfster Carry Slee in Nederland heeft gedaan: het werd een bestseller en opende vele ogen. 'Maar gepest wordt er nog steeds,' zegt Carry Slee.

Met jeugdboekenheld Dolfje nu in de hoofdrol van een antipestcampagne op tv, verdiepte V zich in jeugdliteratuur waarin veel wordt gepest. Is het allemaal echt zo erg als schrijvers hun jonge lezers voorschotelen? Ja, zeggen een ex-pestkop en een ex-gepeste. Zij lazen voor V een serie jeugdboeken en spiegelen de verhalen aan hun eigen ervaringen.

En ja zeggen ook de schrijvers Paul van Loon en Carry Slee. 'Het is niet zo onschuldig als we vaak denken. Een boek kan dat laten zien.'

'De pesterijen in jeugdboeken zijn soms extreem. Maar ze zijn wel realistisch want het kan heel ver gaan. In Vuurbom steelt Bram het medaillon van een klasgenoot met daarin een foto van zijn overleden moeder. Dat is wreed maar ik zie zoiets wel gebeuren omdat een pestkop vaak geen niet beseft wat hij de ander aandoet. Ik was bij een groepje dat een jongen onder druk zette de muur te likken. Toen hij dat deed lachten we hem uit.

'Op mijn dertiende stopte ik met pesten, ik zag in dat ik verkeerd bezig was. Ik las het boek Spijt! van Carry Slee en schrok mij rot dat het slachtoffer zelfmoord pleegde. Ik besefte dat ik als pester geen idee had wat ik aanrichtte; dat de gepeste door jou niet naar school durft, 's avonds in bed ligt te huilen. Ik heb Spijt! nu herlezen en vind het nog net zo goed als zeven jaar geleden. Het is levensecht en beschrijft geloofwaardig hoe de gepeste Jochem op een punt komt dat het leven geen zin meer heeft voor hem.

'Het beeld dat in jeugdboeken van pestkoppen wordt geschetst is gemeen en harteloos. Als je ziet wat zij allemaal uithalen is dat terecht. Maar niet als je je bedenkt dat het nog maar kinderen zijn. Het zijn vaak kinderen die reageren op je getreiter die het doelwit zijn of de zwakkeren in de klas; leerlingen die anders zijn, zich anders gedragen dan de rest. Zo sloot ik met mijn groepje een meisje buiten dat een ziekte had. Ze gedroeg zich anders en paste zich niet aan aan de rest, vond ik.

'In de meeste boeken wordt maar de helft van het verhaal verteld: dat van de gepeste en de meelopers. In boeken als Vuurbom en Spijt! krijg je geen idee waarom de pesters zich zo gedragen. Het wordt tijd dat schrijvers zich daar meer in verdiepen. Niet om het pestgedrag goed te praten, maar om het te verklaren. Want een pestkop heeft altijd een reden.

'Dat weet ik omdat ik zelf heb gepest. Meestal is de pester onzeker, heeft hij een laag zelfbeeld of problemen thuis. Dat reageert hij af op een ander. Ik herken mij in de hoofdpersoon van Slagveld. Ook ik was dik en een van de weinige zwarten op een witte, elitaire school. Je weet dat je anders bent. Ik was bang daarom gepest te worden en wilde dat voorkomen door zelf te pesten. Klasgenoten moesten lachen om wat ik deed. Dat gaf mij status en positieve aandacht, net wat ik nodig had.'

'Slagveld vind ik een goed boek omdat het inzicht geeft in de psychologie van de dader. Dikzak, zoals hij wordt genoemd, komt uit een instabiel gezin. Zijn ouders zijn gescheiden en hebben weinig tijd voor hem. Hij wil indruk maken op zijn vader tegen wie hij opkijkt maar die een slecht rolmodel is omdat hij steelt. Op school wordt Dikzak buitengesloten en gepest omdat hij dik is. Uit frustratie gaat hij zelf pesten en laat zich door populaire jongens verleiden een leeftijdgenoot te mishandelen.

'In veel boeken doet niemand iets; de leerkracht niet, de medeleerlingen niet, de gepeste niet. Dat is niet altijd zo. Voor het pesten van een jongensachtig meisje heb ik flink op mijn kop gekregen van een lerares aan wie ze het had verteld. Maar de jongen die de muur moest likken kreeg geen steun van de leerkracht. Die zei dat hij zelf niet zo raar had moeten doen. Gepeste kinderen zou ik adviseren: negeer het want dat is het ergste wat de pestkop kan gebeuren. En meelopers: breek de machtspositie van de pestkop, zeg dat het niet grappig is wat hij doet. Dan staat hij alleen en zal niet verder durven gaan.'

EX-GEPESTE

'Ik begreep wel waarom ik doelwit was'

Naam

Lindy Robles

Leeftijd

25 jaar

Gepest

op de basisschool

Is

moeder en initiator You are good- polsbandjes tegen pesten (200 duizend van verkocht)

Beste 'pestboek'

Spijt! van Carry Slee

EX-PESTKOP

'Een pestkop heeft altijd een reden'

Naam

Chesney

Leeftijd

20 jaar

Doet

studie media en entertainment management

Pestte

klasgenoten, van haar 10de tot haar 13de jaar

BESTE 'PESTBOEK'

Spijt! van Carry Slee

'In veel boeken komt de wanhoop van de gepeste goed naar voren. Spijt! is het heftigst omdat het slachtoffer zelfmoord pleegt. Het lekkere van pesten maakt duidelijk dat een gepeste getekend kan raken voor het leven. Zelf blijf ik een diepe onzekerheid voelen, die gelukkig langzaam minder wordt. Als iemand zegt dat ik een mooie glimlach heb, voel ik dat compliment niet van binnen.

'In Superdolfje begrijpt Dolfje niet waarom hij wordt gepest door een nieuwe jongen in de klas. Omdat hij anders is, zegt zijn kwelgeest Gregor. Zelf begreep ik wel waarom ik doelwit was: ik was de enige in de klas met een beugel, en dan val je uit de toon. De pestkop noemde me 'beugelbekje' en maakte rare tekeningen van mij met lelijke tanden en een beugel en gaf die stiekem door in de klas. Met de meeste kinderen die worden gepest in jeugdboeken is iets bijzonders: ze zijn dik, kwetsbaar, hebben een speciaal talent, zien er anders uit of gedragen zich anders. Ik denk dat pestkoppen in de werkelijkheid daar hun slachtoffer op uitkiezen. Een zin in Superdolfje vind ik daarom mooi: 'Een beetje anders zijn is juist bijzonder.'

'Superdolfje en Het lekkere van pesten maken goed duidelijk dat de pestkoppen zelf erg onzeker zijn en soms een lastige thuissituatie hebben. Om het op school niet ook moeilijk te hebben trekken ze de controle naar zich toe met pesten. Bram uit het meeslepend geschreven Vuurbom is zo'n controlfreak. Hij heeft duidelijk een psychisch probleempje.

'Sommige boeken zijn erg heftig, zoals het prentenboek voor kleine kinderen Rood. De tekeningen hakken erin. Een mooi moment in het verhaal is de opluchting in de hele klas nadat één kind de moed heeft gehad haar vinger op te steken en haar mond open te doen. Het pesten stopt. Jammer is dat aan het eind de pestkop in een hoek wordt gedreven. Het zou mooier zijn als zo'n verhaal eindigt in harmonie. Het is beter voor een boek voor kinderen over dit onderwerp te laten zien hoe iets dat fout gaat goed kan aflopen.

'Spijt! vind ik fantastisch. Ik las het op de middelbare school en het staat voor altijd in mijn geheugen gegrift. Het maakt diepe indruk omdat je helemaal wordt meegevoerd in een klas die niks doet tegen gruwelijke pesterijen. En als het te laat blijkt te zijn heeft iedereen spijt. Dit boek heeft een duidelijke boodschap: doe iets.'

Kinderboekenheld Dolfje speelt een hoofdrol in een antipestcampagne op scholen en op tv. Dolfje laat zich niet kisten en blijft zichzelf in zijn anders-zijn. In tv-spotjes spreekt schrijver Paul van Loon zich uit tegen pesten. 'Pesten moet stoppen. Er moet wederzijds respect zijn, zodat niemand bang hoeft te zijn op school.'

'IK VIND HET PRETTIG DAT GEPESTE KINDEREN TROOST VINDEN IN MIJN BOEKEN'

Schrijver Paul van Loon (57) over Superdolfje:

'Ik heb niet bewust een boek over pesten geschreven. Mijn intentie is een goed en spannend fantasyverhaal te schrijven. Al schrijvende ontstaan de gebeurtenissen. Pesten is dus geen bewust gekozen thema in de serie over Dolfje. Maar veel lezers zien dat anders. Ik krijg veel briefjes via Hyves, e-mail of de post van kinderen die worden gepest en zich in Dolfje herkennen. 'Ik vind het fijn om Dolfje te lezen, want ik word ook gepest', schrijven ze bijvoorbeeld. Dolfje is een bijzondere jongen die bij volle maan in een weerwolf verandert. Af en toe wordt hij gepest op school omdat hij 'anders' is. Hij denkt dat hij de enige is, maar zijn opa haalt hem uit die waan. Je bent nooit de enige. Dat is denk ik een geruststellende gedachte voor gepeste kinderen die Dolfje lezen. Ik vind het prettig dat zij troost vinden in mijn boeken. Het valt mij op dat kinderen die worden gepest vaak afwijken van een norm: anders is fout. Maar anders is bijzonder. Dat komt in al mijn boeken terug. Kinderen vangen die boodschap onbewust op. De lezers van Dolfje zijn heel blij als de slechterik een pak slag krijgt; het mag niet zomaar goed gevonden worden wat hij uithaalt.'

SCHRIJFSTER CARRY SLEE (63) OVER SPIJT!:

'In de VPRO-gids las ik over een meisje dat zó was gepest dat ze voor de trein was gesprongen. Ik besloot een jeugdboek over pesten te schrijven om de ernst ervan te laten zien; het is niet zo onschuldig als we vaak denken. Kinderen die pesten realiseren zich vaak niet wat ze de ander aandoen, dat die in een hel leeft. De hoofdpersoon in Spijt! is David, die de pesterijen tegen een klasgenoot van nabij ziet gebeuren en niet weet wat hij moet doen. Ik heb lang getwijfeld of Jochem zelfmoord zal plegen in het boek. In die tijd bezocht ik veel scholen om meer over het onderwerp te weten te komen en ik legde dit dilemma voor aan leerkrachten. Dóén, zeiden zij, want zo erg is het. Spijt! is mijn best verkochte boek (ruim 700 duizend exemplaren, red.). Na de publicatie in 1996 is het jarenlang in groep 7 en 8 voorgelezen door leerkrachten. Daar was ik blij mee, want zo werden ook de pestkoppen en meelopers bereikt. Ik heb het verhaal bewust een positief einde gegeven: er is iets aan te doen. De klas van Jochem begint een hulplijn en redt een meisje uit de klauwen van pestkoppen. Maar pesten komt nog steeds voor. Misschien dat de verfilming die in juni in de bioscoop komt nog meer impact zal hebben.'

KINDERBOEKEN OVER PESTEN

V selecteert een aantal goede boeken over pesten:

Rood, of waarom pesten niet grappig is (4+)

Prentenboek met sprekende tekeningen over een verlegen jongetje dat wordt bespot. Een dapper meisje steekt haar vinger op als de juf om opheldering vraagt. De andere kinderen durven zich nu ook van de pestkop af te keren. Tekst en tekeningen door Jan de Kinder, uitgeverij De Eenhoorn, 2013.

Superdolfje (6+)

Een nieuwe leerling (persiflage op Geert Wilders) in de klas speelt de baas en sluit Dolfje buiten omdat hij 'anders' is. Zelfs de meester durft hem niet tegen te spreken. Aan het eind betuigt hij spijt; omdat hij niet gelukkig is, wil hij dat anderen dat ook niet zijn. Door Paul van Loon, uitgeverij Leopold, 2011.

Flits, de nieuwsjagers (9+)

Boelie en zijn bende intimideren klasgenoten. Nieuweling Toni begrijpt niet dat de angst regeert en met de schoolkrantredactie komt hij in actie, met succes. Door Mirjam Oldenhave, uitgeverij Ploegsma, 2011.

Wonder (10+)

August heeft een mismaakt gezicht. Op school lopen de meeste kinderen met een grote boog om hem heen en is hij het doelwit van spot. August handhaaft zich. Warm boek over pijnlijk kinderleven. Door R.J. Palacio, uitgeverij Querido, 2013.

Spijt! (11+)

Jochem is een aardige jongen die gruwelijk wordt gepest, omdat hij dik is. Klasgenoot David kan het niet aanzien, maar durft niks te doen. Op een cruciaal moment komt hij Jochem niet te hulp. Hij krijgt spijt als blijkt dat Jochem zelfmoord heeft gepleegd. Heftig, goed geschreven boek voor wie tegen een stootje kan. Door Carry Slee, FMB uitgevers, 1996.

Zwarte Zwaan (12+)

Rifka is een egocentrisch, kil kind dat een terminaal zieke klasgenoot tergt en haar bange beste vriendin meesleept in een bizar plan, met fatale afloop. Sommige mensen zijn gewoon slecht. Goed geschreven buikpijnverhaal met een wat ongeloofwaardig plot. Door Gideon Samson, uitgeverij Leopold, 2012.

Vuurbom (12+)

Jeugdthriller over Jimmie die een klasgenoot bewondert om zijn durf. Maar deze vriend overschrijdt in zijn experimenteer- en pestgedrag steeds meer grenzen. Dit kan niet goed gaan. IJzersterk, goed geschreven verhaal. Door Harm de Jonge, uitgeverij Van Goor, 2011.

Het lekkere van pesten (12+)

Waargebeurd verhaal over gevoelige jongen, nu internationaal topmodel, die langdurig is gepest en voor het leven is getekend. Met interviews met familieleden, leerkracht en zijn kwelgeesten. Meer document dan literatuur. Door Edward van de Vendel en Julian van Dalen, uitgeverij Athenaeum, 2011.

Offline (12+)

Middelbare scholier Jiska komt in het tweede jaar in de klas bij twee populaire meiden die het om onduidelijke redenen op haar hebben gemunt met hun gesar. Alle middelen worden ingezet, ook sociale media. Jiska gaat offline. Zodra ze haar ouders erover vertelt, keert het tij. Door Caja Cazemier, uitgeverij Ploegsma, 2009.

Slagveld (13+)

Autobiografisch verhaal van Amerikaanse rapper over zijn eigen pestverleden. De eenzaamheid van de pestkop spat van elke pagina. Goed geschreven, geeft inzicht in hoe gepeste zelf pestkop wordt. Door 50 Cent, uitgeverij Pimento, 2011.

undefined

Meer over