Schattige beestjes die bijten

Berberaapjes zoals Fred worden vaak als huisdier vanuit Marokko naar Europa gebracht. Dáár dreigen ze uit te sterven, hier belanden ze massaal in de opvang....

Marieke Aarden

Fred lijkt weer onbekommerd te genieten in het ruige groen aan de waterkant in de apenopvang in Almere. Deze berberaap, die tot voor kort de vuilnisbakken in Parijs afstruinde en voorbijgangers beet, leeft bij Stichting AAP nu in een wat normalere apenwereld. Hij illustreert wat er misgaat als apen illegaal verhandeld worden.

Elke zomer gaan 1,6 miljoen Europeanen van Marokkaanse afkomst op vakantie in hun oude vaderland. Sommigen komen terug met een jong berberaapje als knuffeldier. Dat is verboden. Door illegale uitvoer komen per jaar driehonderd apen terecht in Frankrijk, Nederland, België en Duitsland.

Dit lijkt een gering aantal, zegt Els van Lavieren, die voor de internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN in Marokko onderzoek doet. ‘Er zijn nog maar zes- tot tienduizend berberaapjes in Marokko en als er veel baby’s uit gehaald worden, loopt de populatie door vergrijzing terug.’

Berberapen (Macaca sylvanus) leven in de resterende bergbossen van Marokko en Algerije; een half wilde populatie leeft in Gibraltar.

Op de videobeelden die Van Lavieren maakte op het beroemde Djemaa el-Fna plein in Marrakech, vertonen aapjes hun kunsten. ‘Aapjes zijn er niet om mensen te amuseren, laat staan om verkocht te worden. De babyaapjes die voor de verkoop zijn bestemd, zitten in kooien. De politie treedt er niet tegen op en de douane laat de illegale handel toe’, zegt de onderzoekster. De aapjes worden voor 25 tot 200 euro gekocht en voor duizend euro in Europa doorverkocht.

De gang van zaken rond de berberapen illustreert hoe zwak de controle is. Het gebrek aan handhaving is het grote thema op het ministeriële deel van de Cites-conferentie (Convention on International Trade in Endangered Species of flora and fauna), die van 3 tot 15 juni in Nederland wordt gehouden. Minister Verburg van Natuur ontvangt 180 landen die zijn aangesloten bij dit verdrag dat de internationale handel in bedreigde planten en dieren regelt.

‘Berberaapjes zijn schattig zo lang ze in het babystadium zijn. Als ze hun snijtanden hebben ontwikkeld en volwassen zijn geworden, bijten ze en slopen ze je huis. Dan zijn ze niet meer te houden’, zegt de IUCN-onderzoeker. ‘Enorm jaloers zijn ze ook. Ze kunnen het bijvoorbeeld niet verkroppen wanneer ik aandacht besteed aan een persoon in mijn omgeving.’

Het gevolg is dat de apenbezitter er snel afstand van wil doen. Maar de Europese dierentuinen en apenopvangcentra zitten al vol met berberapen. De praktijk is dat Frankrijk, waar de meeste apen terechtkomen, de dieren doodt of netter gezegd: euthanaseert.

Vuilnisbakken

Vuilnisbakken
In de opvang van Stichting AAP zit Fred tussen veertien soortgenoten. ‘Onlangs hebben we deze moeilijk hanteerbare aap opgehaald uit Parijs’, zegt David van Gennep, directeur van dit opvangcentrum voor exotische dieren. ‘Fred is op straat gevonden. Hij liep de vuilnisbakken langs. Toen hij opdringerig werd, ging bijten om mensen eten af te troggelen, werd hij niet leuk meer gevonden.

Vuilnisbakken
‘Fred verwondde zichzelf door steeds in zijn poten te bijten. Dit zelfmutulerend gedrag komt vaker voor bij berberapen die uit hun familie zijn gehaald en zonder hen vereenzamen in een woning, in dit geval in de Parijse voorstad Rueil Malmaison’, zegt dierverzorger Harry Schaufeli van AAP, die zich over Fred ontfermde.

Vuilnisbakken
De berberapen worden ook gebruikt als drugskoerier, net als de bolletjesslikkers. En bekend is dat de aapjes ook in gevechten tegen honden worden ingezet. Dit gebeurt in de kelderboxen van Parijse voorsteden, zegt Van Gennep.

Vuilnisbakken
‘Als het een sterke aap is die een gevecht met een pitbull overleeft, heeft hij zijn geld opgebracht. Bij de hondengevechten wordt geld ingezet op de winnaar. Je mag eigenlijk blij zijn als zo’n aap een kort leven heeft.’

Vuilnisbakken
Een berberaap wordt knettergek als eenling. Voor zijn ontwikkeling heeft hij een groep nodig, om natuurlijk gedrag te ontwikkelen. Ontbreekt die groep, dan gaat hij zichzelf beschadigen, aldus Van Gennep. ‘Dat gedrag ontwikkelen ze al in de huiskamer. Soms scheuren ze zich letterlijk aan flarden.’

Vuilnisbakken
In het opvangcentrum in Almere kijkt een ploeg gedragsdeskundigen naar elk individueel dier. In de loop der tijd zijn er zo’n vierhonderd berberapen in het centrum opgevangen. Nu zijn er 42, in verschillende groepen. ‘We proberen een nieuwe groep te maken van Fred en die veertien soortgenoten en we juichen als een dierentuin zo’n hele groep wil overnemen. Dan is er bij ons ruimte voor andere berberaapjes: er staan er nog 81 op de wachtlijst.’

Vuilnisbakken
‘Vaak moeten we dierentuinen smeken een groep apen op te nemen. En dan stellen we nog eisen ook, omdat we die dierentuinen willen screenen om te zien of het goed zal gaan.’

Vuilnisbakken
Het is monnikenwerk om de apen weer een normaal leven te laten leiden, zegt de directeur van AAP. ‘Als op grote schaal apen uit het wild naar West-Europa worden gehaald, wordt het dweilen met de kraan open. We lopen het risico dat we over vijf jaar moeten zeggen dat de berberaap uitsterft. Als uit elke jaarklasse een groot deel weggenomen wordt, loopt de levensvatbaarheid van de populatie terug. Als er tienduizend dieren zijn en steeds minder planten zich voort, ontstaat een sterfhuis.’

Activiteiten

Activiteiten
De internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN, die zich inzet voor bedreigde planten en dieren, haalde afgelopen maart alle berberapenspecialisten bijeen in Amsterdam. Het doel was activiteiten te organiseren om de berberaap te beschermen.

Activiteiten
De oud-directeur van de dierentuin in Rabat adviseerde een apenopvang te openen in de dierentuin in die stad. Daar zouden apen naartoe kunnen die het land uit gesmokkeld worden en bij de grens in beslag worden genomen.

Activiteiten
Anderen willen voorlichtingsfolders leggen in de veerboten die tussen Spanje en Marokko varen. Bijna alle 1,6 miljoen Marokkaanse Europeanen die op vakantie gaan, maken van die veerboten gebruik. In dit materiaal moet ook gewezen worden op de diverse ziekten die de apen kunnen overbrengen. Zoals varianten van hiv, tbc, herpes.

Activiteiten
Geld is ook nodig om politie en douane op te leiden, kortom het opbouwen van deskundigheid. Uitleg over de wettelijke regels alleen is onvoldoende. In beslag genomen apen moeten ook tijdelijk in een opvangcentrum worden ondergebracht, als ze bij de Spaanse grens worden gesnapt.

Activiteiten
Van Gennep is drie jaar geleden begonnen met de bewustwordingsactie over de apensmokkel. ‘We willen vooral dat het in Marokko aanslaat. Als het daar niet wordt opgepakt, heeft het weinig zin hier door te gaan met opvang. ’

Activiteiten
Uiteindelijk speelt ook klimaatverandering een rol in het verlies van leefgebied voor apen in Marokko. De apen moeten steeds meer concurreren om voedsel met de geiten. Er komen steeds meer geitenkudden en geiten vreten alles op wat ze voor neus krijgen. Bovendien kappen geitenhouders soms bomen voor hun dieren.

Activiteiten
Bepaalde gebieden zouden gesloten moeten worden voor geiten, maar dat valt slecht bij de invloedrijke geitenhouders. Het is niet gemakkelijk hen uit bepaalde gebieden te weren om jonge aanplant een kans te geven.

Activiteiten
Zo zijn de cederbossen, een berberapen-biotoop waar steeds meer geiten komen, belangrijk als buffer tegen de oprukkende woestijn. Ze houden water vast.

Activiteiten
Watertekort dreigt een belangrijk probleem te worden in Marokko. Misschien zou prins Willem Alexander hier iets kunnen doen, zegt Van Gennep. Hij zou de koninklijke familie in Marokko voor dit probleem kunnen interesseren. Want als de koning in Marokko iets zegt, luistert de bevolking.

Activiteiten
Of zoals prof. Mohamed Mouna van de universiteit van Rabat het zei tijdens de bijeenkomst in Amsterdam: ‘Je kunt wel heel eigenwijs de geiten beschermen, maar als het cederbos eraan gaat, is ook onze laatste watervoorraad verloren. Want de bomen houden het water in de bergen vast. Gebeurt dat niet meer, dan komt ook het toerisme in gevaar. Dan hebben we ook geen water meer om aan de kust de wc door te spoelen.’

Meer over