Schat Timboektoe gered op ezels

Onder de neus van de jihadisten zijn de eeuwenoude handschriften uit de beroemde bibliotheek stuk voor stuk weggesmokkeld. Met hulp van het Prins Claus Fonds.

DOOR BEN VAN RAAIJ

Het was eind januari wereldnieuws: Malinese moslimextremisten op de vlucht voor de Franse interventiemacht dreigden de cultuurschatten van Timboektoe te verwoesten. Met name werd gevreesd voor de naar schatting 100 duizend eeuwenoude islamitische handschriften die in de woestijnstad worden bewaard. Het Ahmed Baba Instituut, een bibliotheek met tienduizenden manuscripten, zou al in brand zijn gestoken.

De schade valt echter mee. De meeste handschriften blijken in de maanden ervoor Timboektoe te hebben verlaten. Via een geheime reddingsoperatie, onder de neus van de jihadisten van Ansar Dine en met een bijzondere rol voor het Prins Claus Fonds. De operatie kwam maandag in Parijs naar buiten tijdens een Unesco-vergadering over een actieplan voor het cultureel erfgoed van Mali.

Directeur Christa Meindersma van het Prins Claus Fonds wil er weinig over kwijt. Hoeveel financiële steun is gegeven, hoeveel manuscripten zijn gered en waar die zich nu bevinden, binnen Mali of daarbuiten, het blijft geheim. 'De hele operatie heeft onder de radar plaats gevonden', zegt Meindersma. 'Maar ze is uitgevoerd door de Malinezen zelf. Er is geen buitenlander bij betrokken geweest.'

Wat was jullie rol dan?

'Wij hebben als eerste geld gegeven voor de operatie, voor auto's, hutkoffers, telefoons, proviand. Vervolgens kwam de Ford Foundation over de brug en daarna hebben we ook anderen aangezocht: Nederlandse donateurs, Stichting Doen. Ten slotte kwam het ministerie van Buitenlandse Zaken met een substantiële bijdrage over de brug. Fantastisch als je zo'n aanjaagfunctie kunt hebben.'

Hoe raakten jullie betrokken?

'Het initiatief kwam uit Mali zelf. We hadden er al maanden contact over, want we hebben daar vanouds een goed netwerk. Er bestond in Timboektoe grote angst dat Ansar Dine het cultureel erfgoed zou aanvallen. Niemand wilde een riskante evacuatie, maar 12 oktober werd de zaak zo dreigend dat onze Malinese projectpartner vond dat zij in actie moest komen. Uit voorzorg. Zij vroegen onze steun.

'Als we hadden gewacht tot half januari, toen Ansar Dine openlijk dreigde de manucripten te vernietigen, was het te laat geweest.'

Hoe ging de evacuatie in zijn werk?

'Daar kan ik niet te specifiek op ingaan, maar maandenlang hebben de Malinezen onder de ogen van de jihadisten tienduizenden manuscripten stuk voor stuk de stad uitgesmokkeld. In taxi's, op karren en op ezels. Tot eind januari, toen de Fransen al met hun interventie bezig waren.

'Een logistieke nachtmerrie natuurlijk. Koeriers belden vijf keer per dag met de coördinator, die anoniem moet blijven. De grote angst van een evacuatie is natuurlijk dat spullen verstrooid, beschadigd of verloren raken. Maar voor zover wij weten is alles goed gegaan. We hebben een compleet overzicht van waar alles is.

'Meer dan 95 procent van de manuscripten uit Timboektoe is gered. Zelfs de meeste handschriften uit het Ahmed Baba Instituut, dat door de militante groeperingen was bezet. Malinezen hebben de manuscripten stuk voor stuk onder hun kleding het instituut weten uit te smokkelen. Alleen de lege dozen bleven achter. De enige manuscripten die bij de brand verloren zijn gegaan, lagen in de kamer waar de militanten sliepen. Daar konden zij niet bij.'

Riskant werk.

'Het is geweldig hoeveel Malinezen spontaan hebben geholpen om de manuscripten in veiligheid te brengen, vaak met gevaar voor eigen leven. Niet alleen bibliothecarissen en beheerders, ook gewone taxichauffeurs en marktkooplui. Het laat zien hoe belangrijk de handschriften zijn voor de stad en het land. Men is trots op de manuscripten en wat ze vertegenwoordigen. Ze vormen een integraal onderdeel van de Malinese identiteit. Ze illustreren dat Mali eeuwenlang een centrum van handel, wetenschap en cultuur is geweest.'

Hoe nu verder?

'De bedoeling is dat de manuscripten zo snel mogelijk teruggaan naar Timboektoe. Wanneer dat kan, is gezien de situatie in Mali nog hoogst onzeker. Of de recente gebeurtenissen aanleiding zijn de manuscripten beter te gaan beschermen, is nog niet te zeggen. Er wordt wel gewerkt aan een volledige inventarisatie, want die was er nog niet. Als de ballingschap van de manuscripten - zoals de Malinezen het noemen - langer duurt, zullen zich ook vragen van conservering aandienen. Gelukkig is er een enorme internationale goodwill om zulke plannen te financieren. Het gaat natuurlijk om werelderfgoed.'

Het bestaansrecht van 'culturele noodhulp' is nu wel bewezen.

'De evacuatie van de manuscripten uit Timboektoe toont aan hoe belangrijk het is soms snel en indien nodig onder de radar te kunnen werken. We hebben zelf niets naar buiten gebracht, omdat de veiligheid van de manuscripten en de mensen die bij de redding betrokken waren voorop stond. De Unesco-vergadering was nu aanleiding naar buiten te treden. Maar we werken het beste in stilte.'

undefined

Meer over