Schande en foei

Paul Verhoeven werd 'unaniem de grond ingetrapt' toen zijn Spetters was verschenen. De schandaalfilm van weleer is ruim dertig jaar na dato bijgezet als een Hollandse klassieker. Het jongerenepos is weer te zien in de bioscoop, in de originele en ongecensureerde versie.

BOR BEEKMAN

Zelfs de kroketten in Spetters zijn niet te vertrouwen. De blonde Fientje( Renée Soutendijk) stopt ze vol met hondenvoer uit blik, van het merk Woef. Goedkoper dan ordinaire vleesvulling en geen klant die het verschil proeft. Opportunistisch is de patatkraamhoudster, het vrouwelijke hoofdpersonage uit Paul Verhoevens schandaalfilm uit 1980. Ze wil vooruit in het leven, weg uit de frituurwalm, en maakt daartoe onbeschaamd gebruik van haar seksualiteit. Drie bevriende boerenjongens uit Maassluis, motorcrossers, willen niks liever dan dienen als Fientjes kruiwagen. Maar ja: het lot. De meest getalenteerde (acteur Hans van Tongeren) rijdt zich aan gort, de volgende gegadigde (Toon Agtenberg) blijkt homo. Blijft de sukkel (Maarten Spanjer) van het stel over, dan moet die maar voldoen.

'Het leven is net een kroket', constateert Fientje, terwijl ze na het vrijen aan het geslacht van een van de motorcrossers plukt. 'Als je weet wat erin zit, hoef je 'm niet meer.' Het waren dit soort scènes die maakten dat Steven Spielberg, die Verhoeven bewonderde om Soldier of Orange en wilde helpen in Hollywood, plots niks meer met de Nederlandse regisseur te maken wilde hebben.

Spetters trok in eigen land 1,1 miljoen bezoekers, en steekt voor een publieksfilm opmerkelijk in elkaar. Van een held is nauwelijks sprake, overwinningen worden niet geboekt, en de onderlinge vriendschap tussen de personages blijkt weinig meer dan een verkapte vorm van egoïsme. 'Een uiterst cynisch happy end', noemt de regisseur de afloop van zijn bijna twee uur lange jongerenepos. 'Het heeft iets van een sprookje, maar dan als diapositief. Drie prinsen maken haar het hof, en de winnaar is zeker niet de beste.'

Ruim dertig jaar na de première wordt Spetters deze week opnieuw uitgebracht in de bioscoop in de originele, ongecensureerde versie. Een hoogwaardige, met hulp van filminstituut EYE en producent Joop van den Ende herstelde kopie, die gelijktijdig verschijnt op dvd en blu-ray. De 'director's cut' wordt de nieuwe uitgave genoemd, al is de maker daar zelf nog niet helemaal zeker van. 'Ze hebben me een proefje laten zien, waarvan ik de kleur te rood vond. Maar de uiteindelijke film is niet aan me voorgelegd ter goedkeuring.'

Een beetje vreemd, beaamt Verhoeven. 'Voor de blu-rayversie van Total Recall, die ook net uitkomt, kwamen er speciaal technici bij me langs: of het zo helemaal oké was. Dan zet je daar ook echt je handtekening voor, dán is het een echte director's cut. Dat is hier niet gebeurd. De pijpscène uit Spetters is ooit ingekort zonder mijn toestemming, voor de Amerikaanse markt en misschien ook wel voor de Nederlandse tv-uitzending. Maar toen zat ik in Amerika, dus dat weet ik niet zeker.'

Samen met de vrijelijk seksuele speelfilm Blue Movie (1971) van Wim Verstappen en Pim de la Parra geldt Spetters als een van de weinige schandaalfilms uit de Nederlandse filmgeschiedenis. De verontwaardiging over Spetters werd kranten- en tijdschriftbreed gedeeld. De Volkskrant zag een 'diepzwarte poel voor personen wier geestelijke groei na drie jaar is opgehouden'. Zelfs De Telegraaf, waar men de aandacht vooraf flink had opgeklopt vanwege de Van der Meyden-Van den Ende connectie, verwierp de film als 'fascistoïde aandoend amusement'.

Verhoeven: 'We werden unaniem de grond in gestampt. Niet één positieve reactie. Bizar.' Hij kan er nu wel om lachen, een beetje dan. 'Ik dacht echt dat we best iets leuks hadden gemaakt. Een soort tegenpool van Soldaat van Oranje. Dat was Wassenaar, gegoede families. Dit waren jongens van wat de arbeidersklasse heette. We wilden wel wat provoceren, natuurlijk. Maar Gerard (Soeteman, de scenarist, red.) en ik hadden ook echt van die sociologische boekjes gelezen, over het gedrag van jongeren. Daar was onze film op gebaseerd.'

De verontwaardiging culmineerde in een uitzending van het praatprogramma van Sonja Barend, die haar afkeer niet verborg. Verhoeven ging in gesprek (trachtte dat althans) met tegenstanders, die een actiegroep hadden opgericht en in pamfletten waarschuwden voor de 'gevaarlijke' film. Na afloop van het televisieprogramma probeerde men Verhoevens gezicht met lipstick te bewerken, naar voorbeeld van de homofobe motorcrossers uit Spetters die zo enkele 'flikkers' belagen.

Tien jaar geleden kreeg de rehabilitatie van Spetters al wat vorm in een aan de film gewijde tv-uitzending van Andere Tijden. 'Aandoenlijk', noemde een ooit helse actievoerster de film nu, na herkijken. 'Wat ik toen zag als een explosie van geweld, zag ik nu als een paar aardige jongens van het platteland die volwassen probeerden te worden.' Weer wat later prees filmhistoricus Hans Schoots de film uitgebreid in zijn boek Van Fanfare tot Spetters (2004), onder meer om de cultuurhistorische waarde - Spetters toonde als een van de weinige Nederlandse films de 'alledaagse realiteit van gewone Nederlanders'.

Na Spetters regisseerde Verhoeven de Reve-verfilming De vierde man. 'Dat werd ineens wél als kunst beschouwd. Terwijl ik denk dat er in Spetters meer kunst zit. De vierde man, dat is eerder spielerei met kunst.'

Spetters is vaak vergeleken, ook door Verhoeven zelf, met zijn Amerikaanse productie Showgirls (1995), waarin een soortgelijke heldin als patatbakker Fientje zich opwerkt als blootdanseres in het gokmekka Las Vegas. 'In die film is seks ook een machtswapen, en is alles en iedereen net zo doortrapt. Die verhalen staan vlak naast elkaar.'

Ook bij Showgirls liep de regisseur tegen een storm van kritiek aan. 'Iedere keer als ik in een film werkelijk iets wil vertellen, lijkt het mis te gaan', zei hij erover in de Verhoeven-biografie van Rob van Scheers. Maar waar Spetters inmiddels is bijgezet als een Hollandse klassieker, blijft de herwaardering voor de Amerikaanse pendant achterwege. Verhoeven, nu: 'Als ik er iets over lees, is het meestal: gelukkig is die en die film niet zo smerig als Showgirls.'

Spetters draait vanaf vandaag in twee zalen en is te koop op dvd en blu-ray.

Sonja Barend: 'Ik vond het een ellendige film'

Critica van weleer Sonja Barend heeft Spetters nog altijd niet herkeken. 'Ik vond het een ellendige film, vandaar dat ik er een uitzending aan wijdde. Misschien dat ik nu, in het huidige tijdsgewricht, denk: waar maakte ik me druk over? Maar herzien: van z'n levensdagen niet. Ik ga voor mijn lol naar de film!' De wrijving met Verhoeven werd jaren later bijgelegd, toen Verhoeven bij Barend aanschoof voor Basic Instinct. 'Pas tijdens de uitzending zei ik: een ge-wel-di-ge film. Nog nooit iemand zo opgelucht zien kijken. Ik was verbijsterd: een wereldberoemde regisseur, en dan zo bang voor iemand die alleen beroemd is tussen Groningen en Maastricht?'

undefined

Meer over