Scandinavië is in de mode (2), maar waarom?

Vorige week zagen we dat er weinig reden is jaloers te zijn op de economieën van de Scandinavische landen. Ze groeien de afgelopen jaren lekker snel - en dat is de Denen, Zweden en Finnen van harte gegund -, omdat ze uit een achterstandspositie kwamen....

Maar de Nederlandse politici van links kijken vooral met zoveel interesse naar het Noorden door de combinatie van hoge groei en een grote verzorgingsstaat. PvdA-leider Wouter Bos, de kandidaat-premier, beschouwt de Nederlandse verzorgingsstaat als vlees noch vis. De keuze is in zijn optiek die tussen een Angelsaksisch model (met een kleinere verzorgingsstaat) en het Scandinavische model, waarin de verzorgingsstaat ook voor de middengroepen interessante publieke diensten aanbiedt. Zijn voorkeur gaat uit naar het laatste. Dat dit samengaat - of lijkt te kunnen gaan - met robuuste economische groei, sterkt hem in zijn voorkeur.

De vraag is dus: gaat het samen, of lijkt dat maar zo?

We slaan daartoe de studie De lessen uit de Nordics van het ministerie van Financiën andermaal open en stellen vast dat de Zweden, Finnen en Denen de laatste tien jaar in elk geval zeer verstandig begrotingsbeleid voeren. In het licht van de vergrijzing streven de kabinetten naar begrotingsoverschotten. Die realiseren ze ook. Hun staatsschulden zijn daardoor aan het verdampen. Het ontlokt de anonieme Financiën-auteurs de opmerking dat deze landen 'de hoge groei van de tweede helft van de jaren negentig veel sterker benut hebben voor budgettaire consolidatie dan de meeste andere Europese landen (waaronder Nederland)'.

Ze geven misschien veel uit, die Scandinavische overheden, maar ze passen wel goed op de schatkist.

Want uitgeven doen ze. De Zweden zijn koploper met overheidsuitgaven van 57 procent van het nationaal inkomen. Dan volgen de Denen (54,3) en de Finnen (50,3). Nederland zit hier met 47,9 procent fors onder. Omdat 1 procent nationaal inkomen in Nederland grofweg 5 miljard euro bedraagt, zou het optrekken tot Fins niveau leiden tot 12miljard extra overheidsuitgaven per jaar. Spiegelen we ons aan Zweden, dan zou de overheid zo'n 45 miljard euro extra moeten uitgeven (én ophalen met belastingheffing).

Dus ja, de Noordelijke economieën groeiden de afgelopen jaren snel. En ja, de overheden zijn er ruimer van uitgeven dan de Nederlandse overheid. Maar hoe zit het met het verband?

Dat is niet zo eenvoudig als men op links graag zou horen. Want in tegenstelling tot de overheidsuitgaven in Nederland (tussen 2000 en 2005 met 2,5 procent van het nationaal inkomen gestegen, al vertellen Nederlandse journalisten dat hun lezers en kijkers doorgaans onder de verwarrende noemer 'recordbezuinigingen'), zijn de overheidsuitgaven in Zweden, Finland en Denemarken gelijk gebleven, bevroren. In dezelfde periode zijn de overheidsinkomsten, vooral in Zweden en Finland, spectaculair gedaald. Per saldo betekent gelijke uitgaven en veel minder inkomsten een stevige bestedingsimpuls.

De Zweden, Finnen en Denen konden zich dit permitteren door hun verstandige begrotingsbeleid in de jaren negentig. Hun financieringsoverschotten waren zo groot (op de top 5,2 procent in Finland in 2000) dat ze de 'automatische stabilisatoren' hun werk konden laten doen. In Nederland is dit maar ten dele gelukt, vooral omdat politici ter linkerzijde eind jaren negentig het armpje drukken wonnen van minister van Financiën Zalm, en een uitgavenexplosie veroorzaakten, ten koste van het financieringsoverschot.

Het verband in de Scandinavische landen tussen economische groei en openbare financiën volgt sinds 2000 dus het geijkte, ook in de Nederlandse economie werkzame patroon. Daarbij gaat het, in deze periode, niet zozeer om het absolute niveau van de uitgaven (hoog of minder hoog), maar om de verandering van de niveau's van uitgaven en inkomsten. Gegeven het hoge niveau van de uitgaven, heeft men in Scandinavië sinds 2000 ouderwets 'rechts' beleid gevoerd (overheidsuitgaven bevriezen en lasten verlichten) en dat pakt goed uit.

Het succes van 'het Scandinavische model' is dus nogal relatief (een prima inhaalslag van de welvaartsachterstand op Nederland) en dat succes wordt, in elk geval deels, bereikt met klassiek verstandig begrotingsbeleid. De idee dat de Nederlandse overheid kan groeien, met 10 tot 45 miljard euro per jaar extra tot Scandinavisch niveau, en dat daarmee de economische groei zou kunnen worden bevorderd - dat idee wordt in Scandinavië niet voor links bewezen. Sorry.

Wat misschien wel kan helpen: het anders uitgeven van overheidsgeld. Daarover volgende week.

Frank Kalshoven

Meer over