's Werelds duurzaamste eiland haalt stroom en water uit wind

Het duurzaamste eiland ter wereld wil over vijf jaar volledig klimaatneutraal en zelfvoorzienend zijn. Een unieke mix van wind- en waterkracht is de sleutel.

Ben van Raaij
null Beeld Mike Roelofs
Beeld Mike Roelofs

El Hierro ligt aan de rand van alles. Tot Columbus was dit letterlijk het einde van de bewoonde wereld. Voorbij deze rotsen is er niets meer, alleen de Atlantische Oceaan. Op El Hierro wonen maar een paar duizend mensen. Bezoekers hebben er weinig te zoeken; alleen uitgestrekte lavavelden, oeroude jeneverbesbomen en rust.

Toch is er iets bijzonders gaande op El Hierro. Het kleinste Canarische eiland wil het eerste klimaatneutrale eiland ter wereld worden, het eerste ook dat 100 procent zelfvoorzienend is in duurzame energie. Een interessant plan, in de aanloop naar de klimaatconferentie in Parijs, temeer daar het uit Spanje komt, een notoire achterblijver op klimaatgebied.

Klimaat
Hoe stoppen we de opwarming van de aarde? Over die vraag wordt al decennia gebakkeleid. Dit is een van de verhalen uit een reeks in aanloop naar de grote, belangrijke klimaatconferentie van de Verenigde Naties in Parijs van 30 november tot en met 11 december 2015. Over problemen én hoopgevende ontwikkelingen uit Bangladesh, Groenland, Ethiopië, Spanje en Nederland.

Kijk ook op volkskrant.nl/klimaat voor speciale edities van deze verhalen, video, infographics en veel meer.

Het draait allemaal om het project Gorona del Viento: een hybride energiecentrale die door een slimme combinatie van wind- en waterkracht een constante stroomproductie levert. Na een jaar testen levert de centrale - die net buiten het hoofdplaatsje Villa de Valverde ligt - sinds deze zomer vrijwel alle stroom aan de zesduizend bewoners en de drie zeewaterontziltingsinstallaties van El Hierro.

Hoe het werkt is te zien op de bergen bij Valverde. Vijf windmolens staan daar als prehistorische wachters hoog boven de oceaan. De turbines wekken stroom op dankzij de aliseo, de straffe passaatwind die hier vrijwel altijd waait. Met de stroom die de eilanders niet nodig hebben wordt (zoet) water vanuit een kunstmatig reservoir omhoog gepompt naar een tweede reservoir dat is aangelegd in een kleine vulkaankrater op 700 meter hoogte. Zo gauw de wind even wegvalt, wordt dat water weer omlaag geleid langs vier turbines die er stroom mee opwekken.

Het reservoir in de krater ziet eruit als een met kunststof beklede schaal. Deze vorm van 'hydro-electric pumped storage', waarbij de watervoorraad als een reserve-accu fungeert, is niet nieuw. De combinatie met windenergie is dat wel, zegt ingenieur Alberto Castaneda van Gorona del Viento, die de centrale laat zien. Bijzonder aan de hybride opwekking is ook dat de windkracht in dienst staat van de waterkracht, in plaats van andersom.

null Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant
'Schone energie is goed, dat is het belangrijkste,' vindt oud-leraar Carmelo Arteaga. Beeld Mike Roelofs
'Schone energie is goed, dat is het belangrijkste,' vindt oud-leraar Carmelo Arteaga.Beeld Mike Roelofs

Naadloos overschakelen

De truc zit hem er vooral in dat de elektriciteitsproductie naadloos overschakelt van wind op water of - als back-up - dieselolie van de oude centrale. Zo gauw de wind gaat liggen, zorgen sensoren en slimme software ervoor dat het systeem binnen vijf seconden wordt omgezet. 'De mensen thuis merken er niks van', schreeuwt Castaneda bijna, terwijl hij zich schrap zet tegen de wind.

We kunnen de behoefte van het hele eiland dekken, zegt Alpidio Armas González, tot deze zomer voorzitter van de Cabildo (eilandregering), in zijn kantoor in Valverde. 'De lokale vraag naar stroom is 6 tot 7 megawatt. We produceren straks 11,3 megawatt, dus meer dan genoeg. We hebben dankzij onze reservoirs een buffer van vier dagen. En het komt maar zelden voor dat het hier vier dagen niet waait.'

Het systeem heeft grote voordelen. De eeuwige maar grillige wind van El Hierro wordt omgezet in stabiele duurzame energie. Het eiland is niet meer afhankelijk van de bestaande centrale, die draait op vuile, dure diesel die nu per tanker moet worden aangevoerd. En de stroom kan in de stille, nachtelijke uren worden gebruikt om de ontziltingsinstallaties op het eiland aan te drijven.

Met die ontziltingsinstallaties is het begonnen, vertelt Juan Manuel Quintero, ex-CEO van Gorona en directeur watervoorziening op het eiland. Er is van nature weinig water op het vulkanische El Hierro. Het water zit verscholen in onderaardse spleten in het basalt die alleen aangevuld worden door schaarse regenbuien en door de passaatwind, die tussen 600 en 1.200 meter hoogte vaak nevel en dauw brengt. 'In het voorjaar is het hier groen', zegt een oude vrouw die op haar landje werkt, 'maar de rest van het jaar is alles bruin en droog.'

'De nieuwe wind/watercentrale moet de stroomvoorziening op het eiland duurzaam maken en minder afhankelijk van de buitenwereld,' zegt Alpidio Armas González, voorzitter van de eilandregering. Beeld Mike Roelofs
'De nieuwe wind/watercentrale moet de stroomvoorziening op het eiland duurzaam maken en minder afhankelijk van de buitenwereld,' zegt Alpidio Armas González, voorzitter van de eilandregering.Beeld Mike Roelofs

Het gebrek aan water tekent sinds mensenheugenis het leven op El Hierro. De prekoloniale bewoners, de Bimbache, vereerden een mythische waterbrengende boom, de Garoé. Extreme droogtes waren later het belangrijkste motief achter de eeuwenlange migratie die de Herreños tot in alle windstreken bracht. En het grootste feest op het eiland draait om de Virgen de los Reyes, de patroonheilige van het eiland, die volgens de legende de smeekbeden van schaapherders om water zou hebben verhoord met een regenbui. Als de processie haar beeld de kerk van Valverde binnendraagt, gaat het regenen, vertellen eilandbewoners.

In de jaren zeventig werd exportlandbouw op het eiland geïntroduceerd. Op lavavelden aan de noordkust werden bananen- en ananasplantages aangelegd, bevloeid met water dat in hoog tempo uit de 'aquifers' werd geput. Dat leidde tot enorme verzilting. Dat probleem werd pas tot staan gebracht toen grootschalige waterontzilting technisch mogelijk werd. Maar die ontzilting vergt wel 20 procent van de beschikbare stroom, en maakt El Hierro voor drinkwater en irrigatiewater afhankelijk van de dieseltankers.

'Gorona del Viento is onze nieuwe boom van Garoé', zegt Quintero in een als kerkgebouw vermomd ontziltingsfabriekje. Zeewater wordt er met veel geraas door grote membraanbuizen gepompt (een proces van zogenaamde omgekeerde osmose). 'Ook wij genereren water uit wind. De wind levert stroom, de stroom levert water en met water heb je leven. Elektriciteit en water moet je integraal benaderen. Zeker op een eiland. Op het vasteland heb je rivieren en meren, maar wij hebben geen reserves. Over tien jaar zal de hele wereld met onze aanpak werken.'

De centrale in cijfers
11,5 megawatt is het piekvermogen van de wind/watercentrale van El Hierro (1 MegaWatt is genoeg voor 700 tot 1.000 huishoudens). Volgens sommige experts is dat echter onvoldoende om de hele energiebehoefte van het eiland te dekken.

5 windturbines van 64 meter en twee waterreservoirs van 380.000 en 150.000 kubieke meter heeft de centrale.

6.000 ton dieselolie bespaart de centrale op jaarbasis en 18.700 ton aan CO2-emissies.

Het als kerk vermomde ontziltingsfabriekje op het eiland El Hierro Beeld Mike Roelofs
Het als kerk vermomde ontziltingsfabriekje op het eiland El HierroBeeld Mike Roelofs

Groot enthousiasme

Het project, een publiek-private samenwerking tussen de eilandregering, het Spaanse stroombedrijf Endesa en het Instituto Tecnológico de Canarias, maakte groot enthousiasme los bij de sponsors, de Spaanse overheid en de EU. Zo'n 82 miljoen euro is erin geïnvesteerd. De socialistische regering kende net voor de economische crisis nog 35 miljoen toe om het af te maken. 'Zo ongeveer het laatste wat de regering deed voordat de crisis toesloeg', zegt González met een lachje.

Hoewel de productie van elektriciteit voortaan een stuk goedkoper wordt, zal de stroomprijs voor de bewoners van El Hierro even hoog blijven als nu. Binnen de Europese Unie wordt de stroomprijs (anders dan de waterprijs) nu eenmaal landelijk vastgesteld. Maar het mooie is, zegt González, dat de Cabildo wel 66 procent van de aandelen van Gorona del Viento SA in bezit heeft. 'Wij verkopen dus straks onze eigen stroom, en de opbrengsten blijven op het eiland. Daarmee kunnen we dan bijvoorbeeld weer zonne-energieprojecten financieren.'

De wind/watercentrale past naadloos in de droom van El Hierro als duurzaam paradijs. Terwijl andere Canarische eilanden drie decennia geleden inzetten op massatoerisme, koos El Hierro, rijk aan natuur en landbouw, maar arm aan stranden, voor een ontwikkelingsmodel gebaseerd op de conservering van natuurlijke hulpbronnen en cultureel erfgoed. El Hierro werd in 2000 een Unesco Biosphere Reserve. Tweederde van het eiland is beschermd.

'De centrale is een krachtig symbool voor het duurzame toerisme dat we hier willen,
'De centrale is een krachtig symbool voor het duurzame toerisme dat we hier willen," zegt Cristina Ferro Fernández van het toeristenbureau in ValverdeBeeld Mike Roelofs

Compromis met de natuur

De centrale strookt helemaal met het idee dat wij op El Hierro van ons eiland hebben, zegt González. 'Een compromis met de natuur: duurzame landbouw, duurzaam toerisme, een duurzame manier van leven. Voor El Hierro is er maar een weg vooruit: duurzaamheid. Anders heeft dit eiland geen toekomst.'

De Cabildo kijkt dan ook verder. Waarom zou je die overcapaciteit aan stroom straks niet duurzaam inzetten? 'We kunnen de stroom niet aan andere eilanden verkopen (de zeeën rond El Hierro zijn te diep om er kabels doorheen te leggen, red.), dus gaan we er nog meer zoet water mee produceren, voor biologische landbouw. En we willen er onze mobiliteit mee gaan verduurzamen. In 2020 mogen er op El Hierro alleen nog elektrische auto's rondrijden', aldus González.

Gorona del Viento trekt internationaal veel aandacht. Buitenlandse experts komen van heinde en ver, met name vanuit andere eilanden(-naties) die kampen met watertekorten en dure importenergie, van Madeira en Kreta tot aan de Seychellen toe. Aanvankelijk ging de interesse vooral uit naar de stroomproductie, nu steeds meer naar de waterproductie.

Nog een klimaatneutraal eiland
El Hierro is niet het enige klimaatneutrale eiland in de wereld. Ook het Deense Samsø claimt die titel. Het wekt nu al 100 procent van zijn energie duurzaam op. Maar Samsø heeft veel minder inwoners dan El Hierro en is door zijn aansluiting op het Deense stroomnet niet volledig zelfvoorzienend.

Ingenieur Castaneda bij het kunstmatige reservoir van waaruit zoet water omhoog wordt gepompt naar een tweede reservoir dat is aangelegd in de vulkaankrater op 700 meter hoogte. Beeld Mike Roelofs
Ingenieur Castaneda bij het kunstmatige reservoir van waaruit zoet water omhoog wordt gepompt naar een tweede reservoir dat is aangelegd in de vulkaankrater op 700 meter hoogte.Beeld Mike Roelofs

Quintero: 'Onze manier van ontzilten is goedkoop en klimaatneutraal. En doordat we vooral 's nachts ontzilten, weten we zeker dat we altijd genoeg stroom hebben. Daarom komen mensen kijken. Vanwege onze wateroplossing. Er is in de wereld genoeg energie, fossiel en duurzaam, maar lang niet genoeg zoet water. Wij hebben hier voortaan water zat, zolang de passaatwind maar waait.'

Onder de bevolking van El Hierro, knoestige, eigengereide mensen, zijn de meningen verdeeld, Velen zijn blij met de nieuwe centrale, anderen zijn sceptisch. Schone energie is prachtig, klinkt het, maar het levert geen banen op. 'Hoeveel mensen werken er bij Gorona del Viento? Vijf? Zeven? We hebben honderden banen nodig', schampert iemand.

De zorgen zijn begrijpelijk. Het gaat niet goed op El Hierro: de bouwnijverheid en de landbouw zijn ingestort door de kredietcrisis en het toerisme kreeg een extra klap toen er in 2011 voor de zuidkust een onderzeese vulkaan ontstond. Steeds meer jongeren trekken weg, vaak naar de Vernigde Staten of naar Australië, en ook veel tijdelijke arbeidskrachten hebben hun heil elders gezocht. Van de circa tienduizend eilandbewoners van drie jaar geleden zijn er nog maar zesduizend over.

Er is ook scepsis op het eiland. 'Mooi, die schone energie. Maar we willen nieuwe banen voor de jongeren,' zegt schooldirecteur José Manuel Dominguez Sanz Beeld Mike Roelofs
Er is ook scepsis op het eiland. 'Mooi, die schone energie. Maar we willen nieuwe banen voor de jongeren,' zegt schooldirecteur José Manuel Dominguez SanzBeeld Mike Roelofs

En die duurzame stroom, hoeveel gaat die straks wel niet kosten? Hij is nog even duur als vroeger, mopperen de Herreños, die ook figuurlijk op een eiland leven. Ze zijn gewend aan subsidies vanuit Madrid (niet-eilanders betalen tweemaal zoveel voor de veerboot naar Tenerife) en verwachten die bij stroom en water ook.

Nee, vinden velen, El Hierro heeft andere dingen nodig. Nieuwe bedrijvigheid, om jongeren op het eiland te houden en de vergrijzing tegen te gaan, en betere lucht- en waterverbindingen, zodat er misschien meer toeristen komen.

Wellicht gaat ons nieuwe imago van klimaatneutraal, duurzaam eiland banen opleveren, zegt Cristina Ferro Fernandez van het toeristenbureau. 'We hebben het op reisbeurzen altijd over de centrale en hopen dat we hiermee veel ecotoeristen gaan trekken.' Nou ja, ook weer niet te veel natuurlijk, want de mensen van El Hierro houden het wel graag rustig.

Groei in combinatie met lagere uitstoot

Economische groei ging lang samen met hogere CO2-uitstoot. Inmiddels lukt het een aantal westerse landen, zoals die hierboven, groei te combineren met lagere uitstoot. Ook Spanje stoot minder uit, maar deels door de recessie na 2008.

null Beeld De Volkskrant
Beeld De Volkskrant
Meer over