bellen metRaoul du Pré

‘Rutte kan nog alle kanten op, Kaag niet zo’

Net als iedereen is Raoul du Pré, chef van de Haagse redactie, de dag na de verkiezingen aan het bedenken wat we hiervan moeten maken. We bellen hem om hem te vragen naar zijn reactie op de voorlopige uitslagen en wat hij verwacht van de formatie.

'Het probleem van Kaag is dat haar eigen magnifieke overwinning ten koste gaat van de SP, GroenLinks en PvdA.'   Beeld EPA
'Het probleem van Kaag is dat haar eigen magnifieke overwinning ten koste gaat van de SP, GroenLinks en PvdA.'Beeld EPA

En, heb je de kansrijkste coalitie al uitgerekend?

‘Nog niet helemaal. Om de VVD en D66 kun je niet heen. Die zitten bij elke serieuze optie aan tafel. Net als in 2017 wordt het touwtrekken wie er vervolgens bij mag. Kaag en Rutte hebben ieder andere voorkeuren. Kaag heeft een geweldige winst behaald, maar ze kan de slag om de formatie nog verliezen: als zij er niet in slaagt om een linkser en progressiever kabinet dan het huidige te vormen.

‘Het probleem van Kaag is dat haar eigen magnifieke overwinning ten koste gaat van de SP, GroenLinks en PvdA. Als één van die partijen nou ook een van de winnaars was geworden, dan had een linkse coalitie veel meer voor de hand gelegen.

‘De VVD gaat vasthouden aan het CDA. Rutte zal hopen op een plusje meer bij CDA of VVD, als de restzetels volgende week worden verdeeld. Als het CDA de klap enigszins weet te beperken dan stappen ze wel in een coalitie, denk ik. Besturen zit in het DNA van de partij. En Rutte gaat er alles aan doen om Hoekstra erbij te halen. Dan zit Kaag dus toch weer met Hoekstra en Rutte aan tafel. Wie komt daarbij? Klaver? Ploumen?’

Zou Volt ook niet kunnen?

‘Dat is nog afhankelijk van de definitieve uitslag. Als er net een zeteltje afgaat kan het al haast niet meer. En de gevestigde partijen zijn niet heel erg geneigd om meteen in zee te gaan met een nieuwkomer. Ze willen eerst kijken wat voor vlees ze in de kuip hebben. Volt staat niet vooraan.

‘De SP wordt weinig genoemd als mogelijke coalitiepartner. Deels terecht, omdat er best grote verschillen zijn met D66 en met name met de VVD, maar met het CDA zijn er wel degelijk raakvlakken. En Rutte heeft de SP uitdrukkelijk niet uitgesloten in de campagne. Ik denk niet dat Kaag de SP progressief genoeg vindt op medisch-ethische thema’s en klimaat. En op Europese integratie is de SP al helemaal conservatief.’

Over rechts is een coalitie vrijwel onmogelijk.

‘Er is wel een forse meerderheid op rechts: VVD, CDA, PVV, FVD, JA21. Maar dat zal niet gaan, de PVV en FVD zijn uitgesloten door Rutte. JA21 is wel interessant om in de gaten te houden. Rutte zal niet meteen geneigd te zijn om zo’n nieuwe partij te omarmen, maar JA21 heeft wel 8 zetels in Eerste Kamer van oud-FvD’ers die zijn afgesplitst. En vergeet niet dat de ChristenUnie er ook nog is met vijf zetels. Rutte kan dus nog alle kanten op. Kaag niet zo.’

Kan Kaag nog premier worden?

‘Alleen als de VVD niet meedoet. Dan heb je acht partijen nodig. Laten we daar maar niet vanuit gaan.’

Politicoloog Tom van der Meer zei: een minderheidscoalitie zonder vaste gedoogpartner kan een reële optie zijn.

‘Als het te ingewikkeld wordt, is dat een optie. Er wordt al jaren over gepraat. Het kabinet Rutte I was in principe een minderheidscoalitie, met gedoogsteun van PVV. Tot ieders verbazing functioneerde dat best goed tot het klapte. Een minderheidscoalitie wordt inderdaad steeds meer een optie, omdat de kamer zo versnipperd is.

‘Je zou kunnen denken: een minderheidscoalitie maakt nu snel een akkoord op hoofdlijnen waarvan je weet dat er een grote kamermeerderheid voor is. Dan hoef je in eerste instantie niet lang te onderhandelen over details. Ik moet er wel bij zeggen, Rutte houdt niet van verrassingen. Die regelt de dingen het liefst meteen goed. Maar zo’n minderheidscoalitie wordt pas over twee maanden een mogelijkheid, als andere opties spaak lopen.’

Zijn we, met het oog op de coronacrisis, gebaat bij een snelle formatie?

‘Dat hoor je veel mensen zeggen, ja. Maar een overtuigend plan om dat te bewerkstelligen heb ik nog niet gehoord. Het wordt interessant om te zien of er een ouderwets regeerakkoord wordt gemaakt, waarin alle kwesties zijn afgekaart. Dan ben je maanden verder.

‘Of komt er toch snel iets in beweging? Er gaan al tijden verhalen dat Rutte al serieus een coronaherstelplan in de steigers heeft staan. De voornaamste zorg is om massawerkeloosheid en een golf aan faillissementen te voorkomen. Het is makkelijker om een meerderheid te vinden voor zo’n belangrijke economische kwestie dan voor bijvoorbeeld klimaatplannen. Dus het kan een experimentele formatie worden.’

Is dat eerder gedaan, zo’n snel tussentijds akkoord?

‘Samsom en Rutte hebben in 2012, toen Nederland snel uit de kredietcrisis geloodst moest worden, ook een soort tussenakkoord gepresenteerd. Binnen twee weken hadden ze een akkoord over een basispakket aan maatregelen, zonder dat zij al definitief een coalitie hadden gevormd. Dus er is een precedent en de nood is ook hoog nu.

‘Rutte voert altijd hard campagne, maar daarna blijkt alles boterzacht en is er veel onderhandelingsruimte. Economisch en qua virusbestrijding komen de partijen er snel uit, denk ik. Dat is al een jaar zo. Het wordt pas ingewikkeld als je het hebt over een kwestie als immigratie. Dan scheiden de wegen.’

Er is behoorlijk behoudend gestemd. De status quo blijft intact. Hoe duid jij dat?

‘Tja, je ziet vooral verschuivingen binnen de blokken. PVV verliest maar Forum wint. Populistisch rechts wordt wel behoorlijk groot, misschien groter dan ooit, maar dat is nog de vraag. In 2002 hadden de LPF en Leefbaar Nederland samen 28 zetels. Het links-progressieve blok blijft ook min of meer gelijk.’

Je hoort veel mensen nu zeggen: Nederlanders geven blijkbaar niets om de toeslagenaffaire.

‘Ik denk wel dat Nederlanders om de toeslagenaffaire geven. Maar ik denk dat ze andere dingen net belangrijker vinden. Je moet wel constateren dat de partijen die voorop zijn gegaan in het onthullen van de toeslagenaffaire, CDA en SP, allerminst zijn beloond. Dat verbaast mij wel. Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA) hebben de afgelopen jaren veel krediet opgebouwd met hun parlementaire werk. Ik had verwacht dat allebei veel voorkeursstemmen zouden krijgen. Dat zien we pas vrijdag als de definitieve uitslag wordt gepresenteerd.’

Volgens een enquête van de NOS en Ipsos was het coronabeleid voor 73 procent van de kiezers doorslaggevend.

‘Ja, dat thema gaat aan niemand voorbij. Mensen denken kennelijk dat Rutte de beste kandidaat is om ons uit deze crisis te loodsen. Het succes van Baudet, die met FvD van 2 naar waarschijnlijk 8 zetels gaat, is ook in hoge mate te danken aan zijn coronastandpunt denk ik. Veel ondernemers zijn ten einde raad, die willen maar één ding en dat is een einde aan de lockdown. Forum was de enige bekende partij die daar campagne op heeft gevoerd. De partij was op sterven na dood na alle schandalen van de afgelopen maanden. Kaag heeft een knappe campagne gevoerd, maar Baudet ook. Zijn boodschap was: stop de lockdown, geef Nederland zijn vrijheid terug. Iedereen kent het gevoel klaar te zijn met de lockdown. Kennelijk is een deel van kiezers het zo spuugzat dat ze hem andere zaken vergeven.

Forum is ook de enige partij die echt het land in is gegaan. Er was soms een feestelijke sfeer bij de bijeenkomsten.

‘Zeker, diverse collega’s die getuige waren van die bijeenkomsten zeiden tegen me: zou dit niet wat groter worden dan we nu denken? Ze deden wekenlang een paar steden per dag aan, overal stonden een paar honderd man voor die kar.

‘Ik ben benieuwd hoe Baudet gaat reageren op de uitslag. Hij heeft tot nu toe niets laten horen, best ongebruikelijk. Vooraf werd er natuurlijk veel geroepen over mogelijke stemfraude. Nu het aantal zetels nogal hoog is uitgevallen is het wellicht niet slim meer om daarover te beginnen.’