nieuws

Rutte III treedt af: ‘We hebben gefaald in de bescherming van de zwakken’

Het voltallige kabinet heeft vrijdag zijn ontslag ingediend. Door alles wat er mis is gegaan in de toeslagenaffaire is aanblijven geen optie meer, zo luidde uiteindelijk de conclusie na het beraad in de Rolzaal. ‘Als het hele systeem heeft gefaald, kan alleen gezamenlijk verantwoordelijkheid worden genomen’, aldus premier Rutte. 

Premier Mark Rutte vrijdagochtend bij aankomst op het Binnenhof.  Beeld ANP
Premier Mark Rutte vrijdagochtend bij aankomst op het Binnenhof.Beeld ANP

In zijn verklaring haalde Rutte zijn verre liberale voorganger Pieter Cort van der Linden aan. Over de wezenlijke functie van de staat zei die: ‘De staat dringt de overmoedigen terug, beschermt de zwakken, verdeelt de risico’s en stelt zich in het haastig gedrang aan allen tot gids.’ 

In de affaire naar aanleiding van de kinderopvangtoeslagen is niet aan die norm voldaan, concludeert Rutte. ‘De rechtsstaat moet burgers beschermen tegen de almachtige overheid. Dat is op een verschrikkelijke manier misgegaan. Het rapport is snoeihard maar fair. Op alle niveaus zijn fouten gemaakt die ertoe hebben geleid dat duizenden ouders groot onrecht is aangedaan. Maar de politieke verantwoordelijkheid ligt bij het zittende kabinet en nergens anders.’

In reactie op de kritiek van de parlementaire ondervragingscommissie stuurt het kabinet vandaag ook de geleerde lessen naar de Tweede Kamer. Rutte: ‘Er moet een heel nieuw toeslagensysteem komen. Signalen dat het ergens niet goed gaat, moeten veel sneller naar boven komen en sneller tot actie leiden. De informatievoorziening moet fundamenteel op de schop. Stukken die ten grondslag liggen aan een kabinetsbesluit worden voortaan openbaar gemaakt.’

Wiebes

Minister Wiebes van Economische Zaken (VVD) zet het aftreden van het kabinet extra kracht bij: hij vertrekt met onmiddellijke ingang als minister en gaat dus niet demissionair verder tot er een nieuw kabinet aantreedt. Daarmee neemt Wiebes verantwoordelijkheid voor zijn individuele rol in de toeslagenaffaire.

Als een van de weinigen van de huidige bewindslieden was hij als staatssecretaris van Financiën in het tweede kabinet-Rutte direct verantwoordelijk voor het functioneren van de Belastingdienst. Hoewel essentiële noodsignalen hem niet bereikten, deed hij volgens de parlementaire ondervragingscommissie ook te weinig om uit te zoeken wat er aan de hand was. ‘Ik had beter moeten opletten’, zei hij daar zelf over tijdens zijn verhoor.

Vrijdag voegde hij daaraan toe dat hij persoonlijk gebukt gaat onder de conclusies van de commissie. ‘Ik loop hiermee rond, dit verlaat mij niet meer, het is in mij gaan zitten.’ Hij benadrukt dat hij zich niet schuldig voelt, wel medeverantwoordelijk. ‘Ik heb er veel over nagedacht, maar ik heb niet kunnen ontdekken wat ik redelijkerwijs hadden kunnen doen om dit voorkomen. Dat maakt dit alleen nog maar bitterder.’

Hij treedt af omdat hij vindt dat het nu niet over politieke gevolgen, maar over de gedupeerde ouders gaan. ‘Aftreden helpt die ouders niet, maar het voorkomt wel dat we alleen maar bezig zijn met politiek gedoe. Daarom treed ik af, dan kunnen we dit politieke hoofdstuk overslaan.’

Rechtstatelijke grondbeginselen geschonden

De val van het kabinet Rutte III hing al dagen in de lucht. Premier Mark Rutte wilde aanvankelijk nog aanblijven vanwege de coronacrisis, maar de overige coalitiepartijen lieten al snel doorschemeren een andere afweging te maken. 

In de toeslagaffaire zijn ‘de grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden’, honderden ouders zijn jarenlang ten onrechte gebrandmerkt als fraudeur en de Tweede Kamer is herhaaldelijk onvolledig of verkeerd voorgelicht. Politieke consequenties konden niet uitblijven, meenden CDA, D66 en ChristenUnie. 

Meerdere bewindslieden lieten voorafgaand aan de ministerraad al doorschemeren dat de val van het kabinet eraan zat te komen. Zo zei D66-leider en minister Sigrid Kaag dat er ‘een breuk’ nodig was met het verleden. ChristenUnie-minister Carole Schouten liet weten dat er ‘politiek recht gedaan moet worden’ aan het leed dat de gedupeerden is aangedaan. 

Door af te treden trekt het kabinet het boetekleed aan, hoewel het vertrek deels symbolisch is. Zeker bij het bestrijden van de coronacrisis zal het kabinet voorlopig waarschijnlijk doorgaan alsof er niks veranderd is. Meerdere oppositiepartijen lieten eerder ook al doorschemeren dat de aanpak van de pandemie niet mag lijden onder de politieke crisis.

Het Binnenhof kraakt
PvdA-leider Lodewijk Asscher blies donderdag de aftocht vanwege de toeslagenaffaire, nu volgt het kabinet. Twee maanden voor de verkiezingen en midden in de coronacrisis is de Nederlandse politiek in een wervelwind verzeild geraakt.

Zwevende kiezers
Wat vindt het Volkskrant-panel van zwevende kiezers van het aftreden? ‘Op Rutte zou ik nog steeds kunnen stemmen.’

Een demissionair kabinet? Het effect zal niet spectaculair zijn
Dit is waarschijnlijk de meest bloedeloze kabinetsval uit de parlementaire geschiedenis. Het bittere politieke conflict, de scheldpartijen, de anonieme verdachtmakingen, de slaande deuren: alles wat normaal gesproken aan zo’n einde voorafgaat, is dit keer achterwege gebleven.

Alles en iedereen heeft gefaald
Het kabinet, de Tweede Kamer, de ministeries van Financiën en Sociale Zaken, de Nederlandse rechtspraak en – last but not least – de Belastingdienst: allen zijn zij verantwoordelijk voor het debacle met de kinderopvangtoeslagen. Het eindverslag van de parlementaire commissie schetste een bedroevend beeld van het functioneren van het overheidsapparaat en de parlementaire democratie.

‘Elke dag was donker, het was één grote donkere wolk’
Leigh-Anne Jansen (30) uit Eindhoven, slachtoffer in de kindertoeslagenaffaire, over het vernietigende onderzoeksrapport.

Meer over