Nieuws

Rutte en Kaag blussen nieuwe formatiebrandje: VVD en D66 laten elkaar niet los in kabinetsformatie

VVD-leider Rutte en D66-leider Kaag begraven de strijdbijl. Op de veelbesproken kritische speech van Kaag wilde Rutte in het Kamerdebat dinsdagavond niet ingaan, en Kaag slikte haar harde woorden in. De partijleiders willen de zoektocht naar een kabinet zo snel mogelijk voortzetten.

Natalie Righton en Avinash Bhikhie
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) na afloop van het debat over het eindverslag van informateur Mariette Hamer over het vastgelopen formatieproces.  Beeld Freek van den Bergh/VK
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) na afloop van het debat over het eindverslag van informateur Mariette Hamer over het vastgelopen formatieproces.Beeld Freek van den Bergh/VK

Hebben Rutte en Kaag onderling nog wel voldoende vertrouwen om de stilstaande formatie dan eindelijk tot een succes te brengen? Die vraag stond dinsdag in het Kamerdebat centraal na de publieke aanval van D66-leider Kaag op de bestuursstijl van demissionair premier Rutte in de H.J. Schoo-lezing maandagavond.

Zonder hem expliciet bij naam te noemen beschuldigde zij Rutte daarin dat hij nog veel had te leren op het gebied van ‘medemenselijkheid, betrouwbaarheid, openheid en effectief bestuur’. Kaag: ‘Dat geldt ook voor degenen die om het hardst roepen hoe onwijs gaaf ons landje is.’

Kaag toonde zich dinsdag van geen kwaad bewust toen vragen werden gesteld over de timing van haar kritiek op de VVD-leider. Tijdens het formatiedebat ontkende zij zelfs in alle hevigheid dat zij had uitgehaald naar haar beoogde coalitiepartner. De uitdrukking ‘gaaf landje’ gebruikte zij zelf ook wel eens, het ging haar om de algehele ‘Haagse mores’, maar die kritiek raakt niet alleen Rutte, vond ze zelf.

Dat ziet de Kamer toch echt anders. Hoe dacht de VVD-leider er eigenlijk over dat hij, zoals Geert Wilders het zei, zich door Kaag ‘politiek laat vernederen?’ Rutte deed er het zwijgen toe en wilde alleen kwijt dat hij door wil met de vorming van zijn vierde kabinet. ‘Dit land staat voor grote uitdagingen waarvoor snel een oplossing moet komen.’

Verzuurd

Achter de schermen kan de VVD-top de verbazing over Kaag maar nauwelijks verbergen. Wat hoopte D66-leider in hemelsnaam te bereiken met deze uithaal naar Rutte? Nog maar een paar dagen eerder had informateur Mariëtte Hamer geconcludeerd dat de verhoudingen op het Binnenhof zodanig verzuurd zijn dat het moeilijk wordt om überhaupt nog een stabiel landsbestuur te vormen. Hamer drukte alle partijen op het hart om ‘in het landsbelang’ de relaties niet verder onder druk te zetten. Toch werd Rutte niet van te voren ingelicht over de uithaal van Kaag en is na de lezing geen onderling contact geweest. Dat is wel gebruikelijk, vinden de liberalen.

Kwamen de sneren van Kaag voort uit frustratie? Was het een wraakactie voor de rechtse blokkade? Nee, klinkt het bij D66. Volgens de Democraten heeft Kaag niets nieuws gezegd. Tegelijkertijd is bij D66-top de irritatie groot dat de VVD zich niet wil committeren aan de ‘proeve van een regeerakkoord’ die de twee partijen afgelopen zomer schreven. D66 voelt zich bedonderd. Dat gevoel wordt versterkt omdat Rutte weigerde om met GroenLinks en PvdA in gesprek te gaan, terwijl de linkse partijen zich enthousiast toonden over dat inhoudelijke VVD- en D66-document. ‘Misschien was ik al die tijd al te goedgelovig. Ik dacht dat het menens was, werken vanuit de inhoud', zei Kaag daar maandag over.

De oppositie vindt het inmiddels moeilijk te geloven dat er nog een stabiel kabinet gevormd kan worden met de kibbelende Kaag en Rutte aan het roer. Heeft Kaag nog wel vertrouwen in de VVD-leider na alles wat ze over hem heeft gezegd?', vroeg Wilders. Kunnen deze twee politieke kopstukken nog wel door met elkaar? Kaag antwoordde ontwijkend: ‘Ik vertrouw heel weinig mensen.’ Rutte was iets toeschietelijker na eenzelfde vraag van BBB-fractieleider Caroline van der Plas: ‘Mijn plan is niet om mevrouw Kaag ten huwelijk te vragen. Ze is al getrouwd. Het gaat hier om politieke samenwerking. Ik denk dat dat mogelijk moet zijn.’

Het document

Hoewel het door Hamer gehoopte enthousiasme ver te zoeken is, willen de partijen nu toch door met de formatie. Hoe dat verder moet? Kaag praat het liefst verder met het formatiedocument van VVD en D66 als uitgangspunt en wil opnieuw alle zes de redelijke middenpartijen om tafel. D66 heeft de hoop op een meerderheidsvariant dus nog niet opgegeven. Dat kan in een variant met alle zes partijen zijn, maar ook een combinatie zonder het CDA: VVD, D66, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie. De enige meerderheidsvariant waar zij zich tegen blijft verzetten is een voortzetting van de huidige coalitie, omdat dat niet progressief genoeg zou zijn.

De regie van die zoektocht naar een nieuw kabinet laat zij nu geheel in handen van Rutte. Hij mag nu het voortouw nemen om een weg uit de impasse te vinden. Een meerderheid van de Kamer schaarde zich achter de aanstelling van Johan Remkes (VVD) tot informateur om dit precaire proces te begeleiden. Er dreigt nu al onenigheid. Wat Rutte betreft wordt juist de mogelijkheid van een minderheidscoalitie onderzocht: bestaande uit VVD, D66 en CDA, of een combinatie daarvan.

Cruciaal voor succes van zo'n minderheidsvariant is of Rutte in staat is om het vertrouwen bij oppositiepartijen te herstellen, ook bij links: GroenLinks en de PvdA zijn afgewezen, maar zonder hun steun kan een toekomstig minderheidskabinet het heel lastig krijgen. Klaver beloofde goede voorstellen nooit te zullen blokkeren, maar Rutte mag ‘geen seconde het idee krijgen’ dat GroenLinks een minderheidskabinet gaat gedogen. ‘Vergeet het.’ Ploumen leek dinsdag de deur zelfs al dicht te gooien: ‘Een minderheidskabinet zal op geen enkele vorm van steun van ons kunnen rekenen. Tegen rechts beleid zullen wij keihard oppositie voeren.’

Als het meezit, hopen de meest optimistische liberalen, staat er in november dan toch eindelijk een kabinet op het bordes.

Meer over