interviewPavel Kanygin

Russische journalist vlucht naar Amsterdam: ‘Poetin vernietigt niet alleen Oekraïne, maar ook Rusland’

Het was ‘je mond houden of weggaan’ in Rusland en Pavel Kanygin, verslaggever van de inmiddels gesloten oppositiekrant Novaja Gazeta, koos voor het laatste. Hij vond onderdak in Amsterdam. ‘Het klimaat in Rusland heeft de kenmerken van de Stalintijd.’

Bert Lanting
Pavel Kanygin: ‘Jullie denken allemaal dat het onzin is, maar ik sluit niet uit dat hij misschien als laatste middel een tactisch kernwapen zal inzetten.’ Beeld Ivo van der Bent
Pavel Kanygin: ‘Jullie denken allemaal dat het onzin is, maar ik sluit niet uit dat hij misschien als laatste middel een tactisch kernwapen zal inzetten.’Beeld Ivo van der Bent

Het leven, Rusland, alles is radicaal veranderd. Dat was de stemming op de redactie van de Russische oppositiekrant Novaja Gazeta op de ochtend dat de oorlog tegen Oekraïne begon, 24 februari. ‘We wisten: Nu Rusland begonnen is Oekraïne te bombarderen, duurt het niet lang meer voor er ook een oorlog op het thuisfront uitbreekt’, zegt sterverslaggever Pavel Kanygin.

Twee weken later vertrok hij naar Amsterdam, waar hij samen met zijn vrouw Natasja en dochtertje Vera onderdak heeft gevonden in de Jordaan. ‘We hebben alles achtergelaten zoals het er stond: de auto, de bloemen, etenswaren in de koelkast’, zegt zijn vrouw.

Al een paar dagen na het begin van de oorlog merkte Kanygin dat de autoriteiten hem in de gaten hielden. ‘Er gingen in ons gebouw politieagenten langs de deuren met de waarschuwing dat we niet moesten meedoen aan protesten tegen de oorlog. Ze klopten niet bij iedereen aan, dus het was wel duidelijk dat we op een lijst stonden.’

Vlak voor hij in het vliegtuig naar Nederland stapte, werd hij door een douanier ondervraagd, wat hij ging doen en voor wie hij werkte. ‘Toen ik zei dat ik voor de Novaja Gazeta werkte, constateerde hij: voor een vijandig medium dus. Hij zei het volkomen rustig, maar hij gaf me wel het gevoel dat ik beter niet kon terugkeren. Dit had ook een heel ander gesprek kunnen zijn, zei hij.’

Ook voor zijn krant werd het al snel vrijwel onmogelijk te werken, nadat de autoriteiten straffen tot vijftien jaar hadden ingevoerd op het ‘in diskrediet brengen’ van het leger. Om problemen te voorkomen hield de Novaja Gazeta zich zorgvuldig aan het verbod de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne een oorlog te noemen, maar het mocht niet baten.

‘We hoopten dat het feit dat hoofdredacteur Dmitri Moeratov vorig jaar nog de Nobelprijs voor de Vrede had gekregen, hem en onze krant enigszins zou beschermen’, zegt Kanygin. Maar dat was ijdele hoop. Na twee officiële waarschuwingen van de autoriteiten besloot Moeratov de krant te sluiten om zijn journalisten te beschermen.

Samen met enkele uitgeweken collega’s is Kanygin deze week vanuit het buitenland een nieuwe site begonnen: Novaja Gazeta Evropa. ‘Hoeveel lezers ons weten te bereiken, is nog onduidelijk. Voorlopig wordt de site niet geblokkeerd door de autoriteiten, maar hij is ook nog maar net in de lucht.’

U heeft de laatste jaren allerlei onthullingen gepubliceerd over de rol van Rusland bij het neerhalen van vlucht MH17. Werd u toen ook al bedreigd?

‘Niet direct bedreigd. Maar het was wel een heel gevaarlijk onderwerp, zeker toen alle andere journalisten afhaakten. Op de staatstelevisie maakte de populaire tv-presentator Vladimir Solovjov mij uit voor een drugsverslaafde en waarschuwde hij dat het Kremlin beschuldigingen dat Rusland verantwoordelijk was voor de dood van die passagiers heel hoog opnam. Maar nu is het echt riskant geworden.

‘Er zijn dingen die het Kremlin niet vergeet en niet vergeeft: kritische stukken over Poetins familieleden, de geheime dienst FSB, MH17, de corruptie in de kring rond Poetin en nu ook de oorlog in Oekraïne. Daarover kun je nu niet meer schrijven in Rusland. Echte journalistiek is niet meer mogelijk. Er zijn de laatste tijd al verscheidene journalisten gearresteerd. De keuze waarvoor we staan is: je mond houden of weggaan. Ik heb voor het laatste gekozen.’

Kwam de invasie in Oekraïne als een verrassing voor de redactie van Novaja Gazeta?

‘Ik had verwacht dat het bij ingrijpen in de Donbas zou blijven om de separatisten daar te helpen. Maar het lijkt erop dat Poetin de oorlog sinds 2014 heeft voorbereid. Achteraf lijkt alles een voorbereiding te zijn geweest: de vergiftiging van Navalny, het sluiten van ongewenste sites, actiegroepen als buitenlandse agenten te bestempelen of zelfs tot ‘extremistische organisatie’ te verklaren. Alles bewoog zich in de richting van een dictatuur.’

Bedoelt u dat we terug zijn bij de Stalin-periode?

‘Nee, er is nog geen sprake van massaterreur, zoals toen. Dat is nog niet nodig. Ze redeneren: als je een paar bekende figuren aanpakt, wordt de rest vanzelf bang. Het klimaat heeft wel de kenmerken van de Stalintijd. Mensen beginnen anderen aan te geven als die zich tegen de oorlog uitspreken.

‘De afgelopen dertig jaar is een hele generatie opgekomen die openstaat voor de wereld en naar vrijheid en democratie streeft. Dus Rusland kán veranderen in de richting van een beschaafd land, maar Poetin heeft ons tientallen jaren teruggeworpen in de tijd. Hij is niet alleen bezig Oekraïne te vernietigen, maar ook Rusland.

‘Toch zijn miljoenen Russen tegen de oorlog, ik denk zelfs de meerderheid. Veel mensen weten niet wat er allemaal in Oekraïne gebeurt, hoeveel verliezen we daar lijden. Ze voelen wel dat er iets vreselijks aan de hand is. Zij hebben Oekraïners nooit als hun vijand gezien. Vaak hebben ze ook familie in Oekraïne.’

Maar sommigen willen het liever niet weten en kijken weg.

'Dat klopt, sommigen kijken liever weg. Er zijn ook mensen die ultranationalistisch zijn en de oorlog van harte steunen, maar dat is een minderheid. Veel mensen laten zich beïnvloeden door de staatstelevisie. Zij willen terug naar de tijd dat de wereld nog bang was voor Rusland. Bij ons geldt angst toch nog steeds als het ultieme bewijs van respect.

‘Mijn ouders kijken ook naar de staatstelevisie en denken er heel anders over dan ik. Zij leven in een andere werkelijkheid. Zij kijken vanuit het verleden, vanuit de Sovjettijd, toen een ijsje nog drie kopeken kostte. Wij kijken vanuit de toekomst: wat zal er dan van onze wereld zijn geworden? Hoe zal het dan met onze kinderen zijn?’

Zien ze u ook als iemand uit het vijandige kamp?

‘Néé! Ik houd heel veel van mijn ouders en zij heel veel van mij. Maar hierover kunnen we niet praten, het is te pijnlijk. We vermijden het onderwerp. Dat is misschien wel een van de ergste misdaden van dit regime, hoe het diepe verdeeldheid zaait in gezinnen en familieleden tegen elkaar opzet. Ik ken iemand die van haar ouders te horen kreeg: je bent niet meer onze dochter, want jij steunt de vijand, de Oekraïners.’

Rusland is nu een grootscheeps offensief begonnen om de Donbas volledig in handen te krijgen. Houdt het daarmee voor Poetin op?

‘Het lijkt er inderdaad op dat Poetin het idee van het omverwerpen van de regering-Zelenski heeft opgegeven en nu alles zet op een snelle overwinning in de Donbas. Maar wat als de Oekraïners taai verzet bieden en zich niet overgeven? Dan wordt het gevaarlijk: Poetin kan niet tegen verliezen. Jullie denken allemaal dat het onzin is, maar ik sluit niet uit dat hij dan misschien als laatste middel om te ‘overwinnen’ een tactisch kernwapen zal inzetten.’

Is er helemaal niemand die hem kan tegenhouden, zelfs de siloviki, zijn kompanen uit de veiligheidsdiensten, niet?

‘Niemand, ook de siloviki niet. Zij zitten er zelf tot over hun oren in. Zij hebben allemaal vuile handen gemaakt. Je kunt niet zomaar uit dit systeem stappen, het is net zo moeilijk als uit de maffia. Hij heeft hen allemaal als in een pionierskamp op een rijtje gezet en één voor één gedwongen braaf ja te zeggen. Niemand durft tegen hem op te staan.

‘Poetin wil een soort Peter de Grote worden, maar in werkelijkheid is hij een slechte versie van Ivan de Verschrikkelijke. Hij heeft geen enkel gevoel voor menselijke waarden. Dat zie je ook aan de kolossale vernietigingen die het Russische leger aanricht in Oekraïne en de wreedheden die het leger begaat. Dat is allemaal het gevolg van het totale gebrek aan eerbied voor het menselijk leven dat je overal ziet in Poetins Rusland: in het leger, in de gevangenissen, overal heerst geweld.’

U heeft hier nu tijdelijk asiel aangevraagd. Heeft u nog de hoop snel terug te keren?

‘Natuurlijk hoop ik daarop. Ik mis Moskou, mijn vrienden, al mijn werk is met Rusland verbonden. Maar nu is het te gevaarlijk. Grote kans dat er een aanklacht tegen mij ligt wegens mijn stukken en dat ik meteen word opgepakt. Teruggaan is Russisch roulette spelen.’

Meer over