Interviews

Russische critici wijken uit naar Georgië, Rusland is voor hen niet veilig meer

 Dmitri Timosjenko, een blogger uit het verre oosten van Rusland, vluchtte vorig jaar naar Tbilisi. Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Dmitri Timosjenko, een blogger uit het verre oosten van Rusland, vluchtte vorig jaar naar Tbilisi.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

De vervolging en opsluiting van critici in Rusland neemt zulke vormen aan, dat velen kiezen voor een leven in het buitenland. Buurland Georgië is in trek. Een visum is niet nodig en het is dicht bij thuis. ‘Inmiddels zitten we al een jaar in Georgië. Het is eng om terug te gaan naar Rusland.’

Tom Vennink

De nieuwe generatie Russische dissidenten zit veel in de zon, eet kaasbrood uit de oven en drinkt druivenwodka. Maar liever zaten de dissidenten gewoon in de sneeuw, aan de bietensoep.

Rusland verlaten was de optie die ze tot het laatste moment vermeden. Totdat ze ‘een teken’ kregen, zo vertellen ze in de kronkelstraatjes van Tbilisi, de hoofdstad van Georgië. Voor de een was het teken een huiszoeking door de politie, voor de ander een opsluiting van een collega in een strafkolonie.

Allen kwamen tot dezelfde conclusie: wegwezen.

Dertig jaar na de val van de Sovjet-Unie is er een exodus op gang gekomen van Russen die hun land ontvluchten voor repressie. Het gaat om oppositiepolitici, strafrechtadvocaten, mensenrechtenactivisten, journalisten, kunstenaars. Maar ook om minder bekende Russen, zoals een ontwerper van kleding met activistische slogans, die doorkreeg dat ze geschaduwd werd door agenten.

Het aantal veroordelingen van critici van president Poetin neemt snel toe sinds begin vorig jaar, toen de arrestatie van oppositieleider Aleksej Navalny landelijke demonstraties losmaakte. Poetins regering zegt Rusland enkel te beschermen tegen extremisten, criminelen en agenten van het Westen.

Sommige dissidenten zijn naar EU-lidstaten aan de Oostzee gevlucht, maar mede door reisbeperkingen tijdens de pandemie kiest een veel grotere groep voor een voormalige Sovjet-republiek in de Kaukasus.

‘Voor Georgië hebben we geen visum nodig’, zegt Dmitri Timosjenko, een blogger uit het verre oosten van Rusland, die vorig jaar met zijn gezin naar Tbilisi vluchtte nadat de politie een onderzoek naar hem had geopend wegens deelname aan verboden demonstraties. ‘Als Russen mogen we een jaar in Georgië wonen en werken. En als we het land uitgaan en ingaan hebben we weer een jaar.’

De coulante verblijfsregels zijn de belangrijkste aantrekkingskracht voor Russische dissidenten, naast andere voordelen. De kosten van levensonderhoud zijn laag, veel Georgiërs spreken Russisch en familie kan makkelijk op bezoek komen.

‘Hier heb ik de kans om mijn ouders te zien, in de strafkolonie kan dat niet’, zegt Irina Fatjanova, een oppositiepoliticus die in november naar Tbilisi uitweek. De politie van Sint-Petersburg eiste afgelopen woensdag dat ze een boete van 50 duizend euro betaalt voor de overuren die agenten maakten bij het neerslaan van demonstraties.

Ondanks de grotere vrijheid voelen niet alle Russen zich helemaal veilig in Tbilisi. Sommigen houden hun verblijf geheim. Een westers georiënteerde regering is in Georgië opgevolgd door een regering die spanningen met Rusland wil vermijden. Dat is volgens Ljoebov Sobol, een nauwe Navalny-bondgenoot, de reden waarom zij afgelopen zomer niet werd binnengelaten door de Georgische douane.

Politiek asiel aanvragen in de EU willen de dissidenten niet. Want met een status als politiek vluchteling kun je niet terug naar Rusland. ‘Zodra het veilig is, wil ik kunnen terugkeren naar mijn land’, zegt Jevgeni Smirnov, een advocaat. ‘Rusland is voor mij altijd het land geweest waar ik wilde wonen en werken, en dat is het nog steeds.’

De meeste dissidenten spreken van een tijdelijk verblijf en zeggen te vertrouwen op een val van Poetins regering. ‘Wij hebben macht getoond door massaal de straat op te gaan’, zegt Irina Fatjanova, de oppositiepoliticus. ‘Ons verdrijven is een teken van zwakte en hulpeloosheid.’

Daria Apachontsjitsj
Feminisme-activist

Daria Apachontsjitsj, feminisme-activist Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Daria Apachontsjitsj, feminisme-activistBeeld Yuri Kozyrev/Noor

‘In Sint-Petersburg gaf ik Russische les aan buitenlanders en in mijn vrije tijd was ik activist. Ik organiseerde een theaterfestival over vrouwendiscriminatie, ik schreef kinderboeken met feministische sprookjes. In 2020 werd ik gearresteerd na een straatoptreden ter ondersteuning van Julia Tsvetkova (een kunstenaar die wordt vervolgd voor het delen van feministische tekeningen, red.). Ze was vastgezet vlak na een optreden op ons festival. Ik werd met geweld in een politiebus geduwd. Mijn 5-jarige zoon en zijn vader zijn ook zo gearresteerd.

‘Nu wordt het grappig. Vier maanden later werd ik bestempeld als buitenlandse agent. Weet je waarom? Omdat ik geld uit het buitenland heb ontvangen voor lessen Russisch aan buitenlanders. De misdaad van de eeuw!

‘De politie viel binnen om ons huis te doorzoeken. Om 7 uur ’s ochtends, ik was thuis met mijn zoon en dochter. Ze hebben zoveel spullen meegenomen, zelfs de laptop van mijn dochter met al haar digitale tekeningen. De huisbaas zette ons op straat. Ik dacht: oké, ik heb geen werk, geen woning en ik ben buitenlandse agent. Ik kan de veiligheid van mijn kinderen niet langer garanderen. Dus ik besloot met ze op vakantie te gaan.

‘Inmiddels zitten we al een jaar in Georgië. Het is eng om terug te gaan naar Rusland. Daar moet ik op al mijn uitingen duidelijk maken dat ik een buitenlandse agent ben. Zelfs als ik een brief zou schrijven naar de school van mijn kinderen. Doe ik dat niet, dan krijg ik eerst twee keer een boete, daarna een celstraf. Ik ben in beroep gegaan tegen mijn status als agent, maar tot dusver tevergeefs. Dus wachten we hier tot we terug kunnen. Misschien blijven we een half jaar, misschien tien jaar.

‘Dat is het moeilijkste, het wachten. Als je met je hoofd in Rusland bent en met je lichaam in Georgië, dan burger je niet in. Je maakt geen vrienden, je geniet niet van Georgië. De Russische politieke emigranten hier hebben een grappige omschrijving voor zichzelf bedacht: sombere mensen voor een achtergrond van bergen. Ik vind het een treffende omschrijving. Ik ben nu ook een somber mens voor een achtergrond van bergen.’

Jevgeni Smirnov
Advocaat

Jevgeni Smirnov
Advocaat Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Jevgeni SmirnovAdvocaatBeeld Yuri Kozyrev/Noor

‘Ik verdedigde mensen die beschuldigd worden van landverraad. Dat zijn er in Rusland veel sinds de oorlog in Oekraïne. Het begon met een moeder die in de bus soldaten had horen zeggen dat ze naar Oekraïne moesten, en dat had doorgegeven aan de Oekraïense ambassade om oorlog te voorkomen. We deden een reeks zaken in het grensgebied met Georgië. Een marktverkoopster, een treinmachinist. Ze hadden treinen met wapens gezien en kennissen in Georgië gewaarschuwd voor oorlog. Een keer hebben we tot in detail bewezen dat een aanklacht volledig gefabriceerd was. Toch kreeg de verdachte vijftien jaar cel.

‘Het dieptepunt is de zaak tegen Ivan Safronov, een journalist die in 2020 is gearresteerd op beschuldiging van landverraad. In werkelijkheid wordt hij vervolgd voor zijn journalistieke publicaties over het ministerie van Defensie. Wraak.

‘Mijn zakenpartner en ik kunnen hem niet meer zelf verdedigen. We werden overal in Moskou geschaduwd, maar op 30 april vorig jaar werd het erger. Ik kwam mijn hotelkamer uit en zag agenten van de militaire contraspionagedienst bij de kamer van mijn collega. Ze zeiden: gaat u maar ontbijten, uw collega heeft een huiszoeking. Bij onze ict’er werd de deur ingebeukt, ons kantoor werd overhoop gehaald. Ze hebben computers meegenomen, vertrouwelijke documenten, het dossier over de zaak van Ivan Safronov. Twee maanden later werd ons juridisch team, dat op papier niet bestaat, bestempeld tot een ongewenste en dus verboden organisatie. Vijf teamleden werden geregistreerd als buitenlandse agenten. Het was een openlijke hint: tijd om te vertrekken, anders wordt het zitten.

‘We konden kiezen uit: gevangenis in Rusland en niemand kunnen helpen, of vanuit het buitenland onze cliënten proberen te ondersteunen. Voordat we vertrokken, hebben we voor elke cliënt een advocaat gevonden die met ons samenwerkt. Nu werken we op afstand. Dat is beperkend, maar het kan. We bereiden documenten voor, bedenken verdedigingsstrategieën.

‘Veel advocaten in spraakmakende zaken worden nu vervolgd. Zodra zij uit de weg zijn geruimd, zullen we niets meer horen over arrestaties en grote politieke rechtszaken in Rusland. Het wordt net als in Belarus, waar je pas hoort over een zaak als er iemand wordt vermist.’

Irina Fatjanova
Oppositiepoliticus

Irina Fatjanova, oppositiepoliticus. Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Irina Fatjanova, oppositiepoliticus.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

‘Mijn eerste deelname aan een demonstratie was tien jaar geleden. Ik woonde in mijn geboortestad Novosibirsk en werkte in het onderwijs. Sindsdien ben ik actiever geworden in de politiek. In 2019 deed ik mee aan gemeenteraadsverkiezingen en werd ik geselecteerd als voorzitter van Aleksej Navalny’s campagnekantoor in Sint-Petersburg.

‘Vorig jaar had ik voor het eerst een angstgevoel. Aleksej was net teruggekeerd naar Rusland, er kwamen grote demonstraties op gang, de druk van de autoriteiten op ons was immens. Ik bracht veel tijd door in politiecellen. Toen medewerkers van de anti-extremismedienst me kwamen ondervragen, merkte ik angst.

‘Maar alle omstandigheden wennen. Ik wilde pas vertrekken uit Rusland als mijn persoonlijke grens zou worden bereikt. Die ligt op zes jaar gevangenis. Kortere straffen lijken me draaglijk. Maar om zes jaar of langer voor niets vast te zitten, zonder de mogelijkheid om de situatie te veranderen, dat vind ik te lang. Niet alleen voor mezelf, ook voor mijn ouders. Ze zijn niet de jongsten meer.

‘Afgelopen april werd ik weer opgesloten in aanloop naar een demonstratie. In de cel vertelden mijn advocaten dat het Moskouse parket een rechtszaak had aangespannen om Navalny’s beweging te verbieden als extremistische organisatie. Het was meteen duidelijk dat de autoriteiten zouden winnen. Zo werkt dat in Rusland.

‘Ik heb toen meteen mijn banden met de beweging verbroken, want ik wilde kunnen meedoen aan lokale verkiezingen, dan maar als onafhankelijke kandidaat. Toch werd ik uitgesloten. En steeds meer oud-medewerkers werden aangeklaagd voor het opzetten van een extremistische groepering. De druppel voor mij was de opsluiting van de oud-voorzitter van het Navalny-kantoor in Oefa, in november. Ze kan twaalf jaar krijgen. Het was een signaal naar alle oud-voorzitters van Navalny-kantoren.

‘Ik ben meteen naar Tbilisi gevlogen. Al mijn spullen staan nog in Sint-Petersburg. Ik had geen tijd om het transport voor mijn hond te regelen, ik probeer haar nu hierheen te krijgen. Honderden mensen hebben me geschreven dat ze opgelucht zijn dat ik in Georgië ben. Het is een vreemd gevoel, als mensen tegen je zeggen dat ze blij zijn dat je weg bent. Maar ik begrijp nu ook in wat voor spanning zij zaten toen ik nog in Rusland was.’

432 politieke gevangenen telt Rusland, stelt mensenrechtenorganisatie Memorial. Dat is volgens de organisatie ongeveer net zoveel als tijdens de Sovjet-Unie in de jaren ’80. Memorial telt niet alleen politieke activisten mee, zoals oppositieleider Aleksej Navalny, maar ook mensen die opgesloten zijn wegens hun religie. President Poetin ontkent het bestaan van politieke gevangenen in Rusland.