Russen verlengen autoritaire fase

De herverkiezing van president Poetin betekent de bevestiging van de geleide democratie, maar dit systeem staat modernisering in de weg, meent Igor Boenin....

De presidentsverkiezingen zullen dit jaar eindigen in een overweldigende zege zonder tegenstander van betekenis, want de naam van de winnaar is al bekend: het is de zittende president Vladimir Poetin. De overige kandidaten doen alleen mee voor de tweede plaats.

Het idee dat iedereen al weet wie er gaat winnen voordat de eerste stemmen zijn uitgebracht, botst met de traditionele opvatting van democratie, maar is ook weer niet uitzonderlijk voor democratiein een overgangsfase. Menig Russisch politicus, met name de veteranen van eerdere presidenti wedlopen zoals Zjoeganov, Javlinski en Zjirinovski, heeft zelfs geweigerd om mee te doen aan deze volksraadpleging over het vertrouwen in Poetin.

Het tempo van de wedloop, die kalmpjes op de finish afstevende, is nu ontregeld door Poetins besluit om z'n kabinet te ontslaan. Menigeen haastte zich te roepen dat het een pr-of verkiezingsstunt was, maar daar ben ik het niet mee eens.

Ten eerste heeft Poetin er publicitair weinig baat bij om afscheid te nemen van premier Michail Kasyanov, aangezien het wegsturen van de regering de verkiezingskoorts bij de kiezers echt niet verder zal aanwakkeren; die is al vrij hoog: 50 0 procent van de kiezers geeft aan te zullen gaan stemmen. Het regime heeft er goed aan gedaan de regering niet openlijk te kastijden op het moment waarop het om pr-overwegingen beter zou zijn uitgekomen: tijdens de parlementsverkiezingen.

Premier Kasyanov en zijn kabinet werden gezien als een verlengstuk van de president. Het kabinet was niet bepaald geliefd. Sterker nog, het kreeg van veel problemen de schuld. Toch steeg het vertrouwen in de regering. Het symbolische 'afscheid van Jeltsin', door de president geschetst in zijn toespraak tot zijn campagnevertegenwoordigers en nog eens onderstreept met het ontslaan van het kabinet-Kasyanov, is wel opgemerkt door de politieke klasse, maar nauwelijks door het grote publiek.

De geruchten in de media over een door de ex-premier beraamde 'samenzwering' zijn belachelijk. Michail Kasyanov is misschien een complexe man, maar samenzweren is niet zijn stijl.

Ten tweede blijkt uit peilingen dat Poetin geregeld bekritiseerd is omdat hij geen eigen team formeerde. Het lijkt dan gunstig om een dergelijk team vlak voor de verkiezingen wel te formeren, maar dat is op zo korte termijn ondoenlijk. Zelfs als het zou lukken, dan zouden de namen van zo'n team het grote publiek nauwelijks iets zeggen.

Het derde argument het uitlokken van verwikkelingen om de saaie verkiezingen wat te verlevendigen overtuigt nog minder. Nu is er wel gedoe, maar de meeste mensen zijn niet gei¿nteresseerd in de details rond ontslagen, benoemingen en stammenstrijd.

Ten slotte: waarom heeft de president dit gedaan? Hij krijgt toch al veel meer stemmen dan de winnaars van de vorige drie presidentsverkiezingen, en het verschil tussen 70 en 80 procent is nu ook weer niet zoot. Dus waarom? Als hij al vde verkiezingen wilde beginnen met het wijzigen van het kabinet, dacht hij waarschijnlijk dat dat een grote en erg moeilijke klus zou worden. Maar elke beslissing die hij in februari of maart neemt, kan in mei nog worden bijgesteld.

De nieuwe premier, oud-EUambassadeurMichail Fradkov, heeft geen grote bekendheid in Rusland, maar hij heeft wel zekere voordelen ten opzichte van de overige politieke zwaargewichten. Als Poetin had gekozen voor Sergei Ivanov, zouden alle facties rond Dimitri Kozak en Alexei Kudrin in hun kuif gepikt zijn. Daarom heeft hij gekozen voor een neutrale kandidaat die bij verscheidene groepen in de smaak valt, maar die geen onafhankelijke rol opeist. Poetin was op zoek naar een kandidaat die vooral in het buitenland had gewerkt en dus binnen Rusland geen banden had met enige belangengroep of kliek. Die man heeft hij gevonden.

In het algemeen lijkt het erop dat de rol van de premier in het nieuwe kabinet van steeds minder betekenis zal zijn, te meer omdat de president nu bijna alle touwtjes van de macht in handen heeft. Rusland heeft overigens altijd een systeem gekend waarin de regering verantwoordelijk is en de tsaar, de secretaris-generaal van de communistische partij of de president, buiten schot blijven. Dat versterkt de indruk dat Fradkov vooral een uitvoerend premier zal zijn. Daar komt bij dat het op dit moment om verscheidene redenen niet verstandig zou zijn om je te laten benoemen tot Poetins opvolger.

De nieuwe premier krijgt de leiding over zeer lastige hervormingen op het terrein van huisvesting en openbare dienstverlening, gezondheidszorg, hypotheken, onderwijs, bestuurszaken, politie en veiligheidsdiensten. Dit houdt in dat onze samenleving de komende vier jaar te maken krijgt met een moeizame en pijnlijke liberale omwenteling. Daarbij zullen bepaaldelagen van de bevolking niet alleen flinke klappen oplopen qua status, maar ook qua welvaart.

Het ergste is dat de hervormingen wel moeten worden doorgevoerd. Het land loopt al tientallen jaren achter in ontwikkeling, juist omdat geen begin is gemaakt met deze hervormingen, vanwege institutionele laksheid en gebrekkige wetgeving. De hervormingen raken veel mensen in hun belangen en tasten hun schijnbaar veilige positie aan. Dat kan een negatieve terugslag hebben op de populariteit van de president en op de reputatie van de premier. Mensen die zichzelf wel zien als Poetins opvolger kijken dus even de kat uit de boom en wachten tot de zwaarste hervormingen achter de rug zijn. Pas dan zullen ze naar voren komen.

Rusland is aangeland in een fase waarin de modernisering van boven af wordt opgelegd, omdat we een monocentrisch systeem hebben geschapen. Daarin zitten democratie, democratische beginselen en democratische praktijken, maar is alles ondergeschikt aan het centrum waar de beslissingen worden genomen. Alle andere organen de Federale Vergadering, de Staatsdoema, de (over) heersende partij Verenigd Rusland, de media en de premier kunnen alleen maar hun handtekening zetten of kleine wijzigingen aanbrengen.

Met andere woorden, we hebben een hirchische, verticale structuur opgezet die we 'beheerste democratie' noemen. Die is nu praktisch vervolmaakt en kon in de toekomst wel eens in crisis geraken, want besluitvorming moet zich niet concentreren binnen een kleine groep technocraten. Waarom niet? Om de doodeenvoudige reden dat beslissingen die niet worden bediscussieerd en bekritiseerd weleens weinig zouden kunnen uithalen.

Meer over