Russen hebben genoeg van Sovjet-mentaliteit autoriteiten

De Russische media nemen bij de ramp met de Koersk geen genoegen meer met de zwijgzaamheid en de trage besluitvorming van de autoriteiten....

Van onze correspondent Bart Rijs

Zaterdagavond, meer dan een week na de ramp met de atoomonderzeeër Koersk, kwam de officiële mededeling die iedereen had gevreesd. Vice-admiraal Michail Motsak, de chef-staf van de Noordelijke Vloot, gaf met een strak gezicht toe dat de 118 bemanningsleden niet langer in leven waren. 'Onze ergste verwachtingen zijn bewaarheid geworden.'

Voor de camera van de Russische staatsomroep legde hij in het hoofdkwartier van de vloot bij Moermansk uit dat de meeste bemanningsleden de dood hadden gevonden op het moment dat de Koersk zich in de zeebodem boorde en de boeg tot aan de commandotoren door een enorme explosie werd opengescheurd. Op maandag, twee dagen na de ramp, waren er nog mensen in leven in de verder naar achter gelegen compartimenten, maar ze hadden met klopsignalen aangeven dat ook die langzaam volliepen met water.

Dat er na meer dan een week nog overlevenden zijn in luchtbellen in de onderzeeër, die worden samengeperst door de druk van het water, is hoogst onwaarschijnlijk, zei de vice-admiraal somber.

Veel Russen vragen zich af waarom de marine zoveel tijd nodig had om met de waarheid voor de dag te komen. Ze reageren met groeiend cynisme op de uitvluchten van de admiraals. De slakkengang waarmee de reddingsoperatie op gang kwam, is voor hen het bewijs dat het rampschip door de marine en de politici aan zijn lot is overgelaten. 'Gelooft u dat de Russische autoriteiten alles doen om de bemanning van de Koersk te redden?' vroeg het radiostation Echo Moskvy aan zijn luisteraars. 'Njet', antwoordde 75 procent.

De manier waarop de ramp wordt aangepakt, laat zien dat in de Russische defensietop en het staatsapparaat nog steeds een Sovjet-mentaliteit heerst. Militaire geheimen en het prestige van de vloot zijn meer waard dan het leven van de bemanning. Daarom heeft de marinetop zijn best gedaan om het drama in de Barentsz Zee te verdoezelen. 'Een cover-up', concludeerde militair commentator Pavel Felgenhauer. 'Maar terwijl de omvang van de menselijke tragedie duidelijk wordt, wordt ook de omvang van het bedrog onthuld waarmee de ramp gepaard is gegaan.'

Eerst spraken de admiraals sussend van een 'storing' aan boord van een atoomonderzeeër, die 'was afgedaald naar de zeebodem'. 'Iedereen aan boord' was 'in leven', en de twee kernreactoren waren 'automatisch uitgeschakeld'. Dat er twee explosies waren geweest en de overlevenden met klopsignalen om zuurstof vroegen, hield de marine voor zich.

Omdat het marinehoofdkwartier de bemanningslijst weigerde openbaar te maken ('staatsgeheim'), zaten honderden Russische families voor niets in de zenuwen. Zelfs het precieze aantal bemanningsleden bleef lang onzeker. Zijn het er 111? 116? Pas op donderdag komt de Komsomolskaja Pravda met alle 118 namen - illegaal gekocht van een hoge marineofficier.

Het lukte de Russische duikklokken niet om zich aan de Koersk vast te klampen en het reddingsluik te openen. Noorwegen had diepzeeduikers aangeboden, de Britten hun ultra-moderne 'onderwaterhelikopter' LR5, maar pas vier dagen na de ramp - toen er geen klopsignalen meer uit de Koersk kwamen - ging president Vladimir Poetin op het aanbod in.

De situatie werd nog verergerd door de toestand waarin de Russische marine door het chronische gebrek aan geld verkeert. Een mini-onderzeeër die onderwateropnamen had kunnen maken van het wrak van de Koersk, doet in de Baltische haven Kaliningrad dienst als rondvaartschip voor toeristen. De Russen werkten noodgedwongen met verouderde duikklokken, die worden bestuurd door een slecht getrainde bemanning. Zo konden de redders pas op zondag voor het eerst proberen het ontsnappingsluik van de Koersk open te krijgen.

De tijd dat de Russische militairen en autoriteiten hun falen konden verhullen, lijkt voorbij. De Russische media namen geen genoegen met de nietszeggende persverklaringen en brachten het lijden van de families van de bemanning uitgebreid in beeld. De emotionele beelden en verhalen hadden tot gevolg dat het hele land in de ban raakte van het drama met de onderzeeër. 'Heer, voorkom een ramp / geef ons hoop, al is het maar een vonk / Rusland, waar vaar je heen?' dichtte Komsomolskaja Pravda in een 'gebed voor de Koersk'.

Poetin leek vrijdag pas te begrijpen dat zijn populariteit gevaar liep als hij zou blijven zwijgen. Hij had de week doorgebracht in het presidentiële buitenverblijf aan de Zwarte Zee, en het contrast tussen de vakantie vierende president in de zonnige badplaats Sotsji en de huilende familieleden aan de troosteloze Arctische kust sprak voor zich.

Poetin kwam dit weekend eerder terug dan gepland van een informele ontmoeting met de andere presidenten van de voormalige Sovjet-republieken op de Krim, en besprak de reddingsoperatie met de veiligheidsraad en met de ontwerper van de Koersk. 'We volgen de tragedie in de Barentsz Zee allemaal met pijn in het hart en - zonder overdrijving - met tranen in onze ogen', zei hij zondag voor de camera's. 'We zullen alles doen, tot de laatste minuut aan toe, om iedereen te redden die nog gered kan worden.'

Of Poetin en de marine hun geloofwaardigheid met deze woorden kunnen herstellen, is de vraag. 'Ik heb mijn zoon opgevoed om kapitein te worden', zei de gepensioneerde marineman Vladimir Bagrjantsev bitter in Moermansk. Zijn Vladimir diende in een van de voorste compartimenten van de gezonken onderzeeër. 'Ik heb hem veel eergevoel, beschaving en plichtsbesef bij proberen te brengen. Maar misschien heb ik hem verkeerd opgevoed.'

In Vedjajevo, de thuishaven van de Koersk, werd net als op veel plaatsen elders in Rusland zondag een kerkdienst gehouden voor de bemanning. Zo'n tweehonderd familieleden van de matrozen en officieren van de Koersk deden het enige wat ze nog kunnen doen: bidden voor een wonder.

Meer over