Top met Rusland

Rusland voelt zich sterk genoeg om onverkort aan eisen vast te houden

Een soldaat uit de Oekraïne rookt in de grensstreek, waar de spanningen steeds verder oplopen, even een sigaretje. Beeld AP
Een soldaat uit de Oekraïne rookt in de grensstreek, waar de spanningen steeds verder oplopen, even een sigaretje.Beeld AP

De Russische president Poetin beschikt na een week van diplomatie nog over een rijk keuzemenu om zijn doelen te bereiken.

Arnout Brouwers

Genève, Brussel, Wenen. Een week van intense diplomatie tussen westerse landen en Rusland eindigde met waarschuwingen voor oorlog en een cyberaanval op Oekraïense overheidsinstellingen.

Rusland begon vorig voorjaar met een troepenopbouw langs de Oekraïense grens. Die stap kwam niet lang nadat de Oekraïense president Zelenski was opgetreden tegen de aan president Poetin gelieerde Oekraïense oligarch Medvedtsjoek en diens drie tv-zenders had gesloten. Nu is er sprake van een nog grotere troepenopbouw. Moskou beschuldigde Oekraïne in december van ‘genocide’ en diende een ultimatum in aan de VS: trek je militaire Navo-infrastructuur terug naar de grenzen van 1997 en geef garanties, op papier, dat Georgië en Oekraïne nooit Navo-lid worden.

De vage belofte daartoe aan die landen, gedaan op een Navo-top in Boekarest in 2008, hangt vooral veel Europese politici als een molensteen om de nek. Niemand peinst erover de belofte in te lossen. Maar intrekken is ook geen optie, want de vrije keus van landen geldt als hoeksteen van de Europese orde. Rusland weet dit ook - wat direct de vraag opwierp of de Russische eisen soms bedoeld waren om verworpen te worden en de weg te banen voor hardere maatregelen.

Negatieve reacties

Op dat punt lijken we nu bijna beland met de uiterst negatieve reacties uit Moskou over de westerse poging Rusland te verlokken tot bredere onderhandelingen over veiligheid en wapenbeheersing. Lijken, want Moskou heeft de deur naar verdere besprekingen nog niet definitief gesloten.

Het besluit daarover is aan president Poetin. Zijn aanpak, die Oekraïne militair het mes op de keel zet en Europa diplomatiek, maakt optimaal gebruik van Ruslands tactische voordeel. Jonathan Holslag, hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel, stelt in EUobserver dat Rusland, met zijn relatief kleine economie, ‘een continent kan intimideren dankzij zijn energiereserves en zijn bereidheid zijn omvangrijke militaire macht te gebruiken’.

Achter het gesloten front dat de VS en Europese bondgenoten deze week toonden, spelen westerse zwakte en verdeeldheid een rol. Europeanen beschikken nog slechts over kleine hightechlegertjes, en hebben er politiek bijna alles voor over oorlog te voorkomen. Ze zijn afhankelijk van Russisch gas en hun elites zijn economisch verweven met Rusland - veel meer dan de Amerikaanse. Dat leidt nu al tot heftige debatten tussen bondgenoten over wat eventuele nieuwe ‘zware sancties’ tegen Rusland zouden moeten zijn.

Sympathie voor Rusland

Duitsland koos lang geleden voor Moskou en tégen Kiev door nieuwe Russische pijpleidingen te omhelzen (Nord Stream I en II) die Oekraïne omzeilen. In sommige West-Europese linkse en rechts-populististische kringen én in delen van het bedrijfsleven is er sympathie voor Rusland en Poetin - en niet alleen bij de Duitse, Franse, en Oostenrijkse ex-politici die een warm plekje krijgen in Ruslands energiegiganten. In een aantal landen is de argwaan jegens de VS even groot als die jegens Rusland.

Poetins diplomatiek-militaire escalatie komt kort nadat het Westen collectief zijn zwakte heeft geëtaleerd bij de terugtrekking uit Afghanistan. Na Trump weten Europeanen ook bij Biden niet zeker of en zo ja hoever hij voor ze in de bres wil springen bij een Europese crisis. Maar alternatieven hebben ze niet, al praten ze er wel veel over.

Tegen deze achtergrond heeft Poetin een rijk keuzemenu. Hij kan verder onderhandelen om te zien wat haalbaar is - de weg van de minste pijn. Er worden al suggesties gedaan dat het Westen formeel kan verklaren dat lidmaatschap voor Oekraïne nu niet aan de orde is. Dus wie weet waar de Russische dwangdiplomatie verder toe kan leiden.

Wat de militaire opties betreft: tussen een grote invasie van Oekraïne en handhaving van de status quo (het lopende conflict in Oost-Oekraïne) zitten tal van opties die minder militaire risico’s en kosten vergen maar waarmee wel de druk op de ketel wordt gehouden. Ook de Georgië-oorlog in 2008 werd voorafgegaan door een lange periode van grensincidenten, provocaties, en opgeschroefde politieke druk. Een combinatie van verder praten en zulke instrumenten is ook een reële optie. Oekraïne staat immers militair alleen en is niet immuun voor politieke destabilisering.

Minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov houdt vast aan de eis dat de Navo-presentie in de buurt van Ruslands grenzen, gedreven door ‘arrogantie en het ontbreken van gezond verstand’, snel eindigt. Hij wil binnen een week een geschreven antwoord. ‘Ons geduld is op.’ Zijn Duitse collega, Annalena Baerbock reist dinsdag naar Moskou en hamert er op dat ‘diplomatie, vooral in crisistijd, veel doorzettingsvermogen, geduld en sterke zenuwen vereist’.

Meer over