nieuws

Rusland verbiedt oudste mensenrechtenorganisatie van het land

Het Russische hooggerechtshof heeft de oudste mensenrechtenorganisatie van het land verboden. De rechtbank oordeelde dinsdag dat Memorial zich niet heeft gehouden aan regels die gelden voor ‘buitenlandse agenten’. Daarmee komt een einde aan een tijdperk voor Russische mensenrechtenactivisten.

Tom Vennink
Joeri Dmitrijev, onderzoeker bij Memorial, werd beschuldigd van het produceren van kinderpornografie en het misbruiken van zijn pleegdochter, hij kreeg 15 jaar cel.  Beeld Peter Kovalev/TASS
Joeri Dmitrijev, onderzoeker bij Memorial, werd beschuldigd van het produceren van kinderpornografie en het misbruiken van zijn pleegdochter, hij kreeg 15 jaar cel.Beeld Peter Kovalev/TASS

Memorial werd eind jaren tachtig opgericht door onder anderen de Russische kerngeleerde en dissident Andrej Sacharov. Een groot deel van Memorials activiteiten bestaat uit historisch onderzoek naar de goelag, het netwerk van strafkampen waarin ten tijde van de Sovjet-Unie miljoenen mensen zaten opgesloten.

‘Herschrijving van de geschiedenis’

Dertig jaar na de Sovjet-Unie kunnen onderzoekers van de goelag zelf in een strafkamp belanden. De Russische regering heeft tal van wetten ingevoerd die ‘herschrijving van de geschiedenis’ verbieden en onderzoeksorganisaties het werk onmogelijk maken. Memorial werd in 2015 al door de autoriteiten tot ‘buitenlands agent’ verklaard, wegens donaties uit andere landen.

‘Waarom, in plaats van trots te zijn op het land dat de wereld van het fascisme heeft bevrijd, wordt ons aangeboden om berouw te tonen voor ons verleden’, zei de officier van justitie dinsdag in de rechtszaal. Hij stelde dat Memorial met leugens de Sovjet-Unie ‘neerzet als een terroristische staat’ en dat de organisatie ‘nazi-criminelen rehabiliteert'.

Voor kritische reflectie op de eigen geschiedenis is geen ruimte meer onder president Poetin. Hij probeert Russen te verenigen rondom ‘de epische, verpletterende zege op het nazisme die de hele wereld gered heeft’, zoals Poetin de overwinning op nazi-Duitsland onlangs omschreef. Stalin wordt op scholen verheerlijkt als oorlogsoverwinnaar. Zijn strafkampen en massa-executies van eigen burgers komen niet aan bod.

Michaïl Gorbatsjov in de bres voor Memorial

Prominente Russen probeerden de sluiting van Memorial nog te voorkomen. Michaïl Gorbatsjov, de laatste Sovjet-leider, en Dmitri Moeratov, de Russische journalist die dit jaar de Nobelprijs voor de Vrede won, vroegen het Openbaar Ministerie in een gezamenlijke brief om de aanklacht in te trekken. ‘De jarenlange activiteiten van Memorial zijn altijd gericht geweest op herstel van historische gerechtigheid', schreven Gorbatsjov en Moeratov. Dat deed Memorial volgens hen ‘door het bewaren van de herinnering aan honderdduizenden doden en slachtoffers tijdens jaren van repressie, en door herhaling van die periode te voorkomen, nu en in de toekomst’.

Ook regeringen van andere voormalige Sovjet-republieken, waaronder Estland, Letland en Litouwen, spraken zich uit tegen de vervolging van Memorial. Volgens schattingen van Memorial zijn er tijdens de Stalin-terreur ongeveer 20 miljoen Sovjet-burgers opgesloten in afgelegen kampen, met name voor de aanleg van infrastructuur. Een op de tien gevangenen keerde niet terug.

Memorial heeft aangekondigd in beroep te gaan tegen het vonnis en, bij verlies, naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens te stappen. Rusland staat erom bekend uitspraken van dat hof naast zich neer te leggen. Vorig jaar liet Poetin in de grondwet opnemen dat Rusland uitspraken van internationale rechtbanken kan negeren.

Memorial-medewerkers gaan door van huis uit

Sommige medewerkers van Memorial zeggen hun werk door te zetten, ongeacht de afloop van de rechtsgang. ‘We zullen vanuit onze appartementen blijven doorwerken totdat ze ons allemaal gevangen zetten’, zei Oleg Orlov, lid van het bestuur van Memorial, tegen persbureau Reuters. ‘Maar ons werk zal natuurlijk veel, veel moeilijker worden.’

Een van de onderzoekers van Memorial, Joeri Dmitrijev, werd maandag veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf. Dmitrijev verwierf bekendheid door zijn ontdekking van massagraven met daarin de overblijfselen van duizenden gevangen uit de goelag. Een rechtbank achtte hem maandag schuldig aan illegaal wapenbezit en seksueel misbruik van zijn geadopteerde dochter. Activisten en historici zeggen dat de aantijging is verzonnen om Dmitrijev te straffen voor zijn werk.

Dmitrijev (66) pleitte onschuldig. De ontdekker van massagraven voor Stalins kampgevangenen wordt opgesloten in een extra beveiligde strafkolonie.

DE GOELAG ONDER STALIN

De eerste kampen voor politieke gevangenen verschenen onder Stalins voorganger Vladimir Lenin, de grondlegger van de Sovjet-Unie. Stalin gaf in 1929 opdracht tot de aanleg van een landelijk netwerk van kampen. Onder zijn bewind werden naar schatting 20 miljoen Sovjetburgers gedeporteerd naar afgelegen kampen voor de aanleg van kanalen, mijnen, spoorwegen, elektriciteitscentrales en hele steden. Een op de tien gevangenen keerde niet terug. Het hoogtepunt van de repressie waren de arrestaties en executies tussen 1936 en 1938, waarmee Stalin het land wilde zuiveren van tegenstanders. In die periode werden meer dan 700 duizend mensen geëxecuteerd. Midden in de repressie concludeerde Stalin: ‘Leven is beter geworden, kameraden. Leven is vrolijker geworden.’

Meer over