RUSLAND Ook hervormers behoren tot maffia

Het Westen is eraan gewend geraakt de Russische politiek voor te stellen als een worsteling tussen hervormers en communisten. De hervormers gelden als pro-Westers, intelligent, jong; communisten als wraakzuchtig, stupide, verstard....

BART RIJS

Het Westen heeft de hervormers in het verleden economische en politieke steun gegeven. Toen de resultaten van die hervormingen tegenvielen, legde het Westen de schuld bij de communisten, die hun meerderheid in het Russische parlement gebruikten om noodzakelijke moderniseringen af te remmen.

De werkelijkheid is gecompliceerder. In het hedendaagse Rusland is de tegenstelling tussen integere en corrupte politici zeker zo belangrijk, en misschien wel belangrijker, dan die tussen democraten en communisten.

Rusland staat nummer één op de wereldranglijst van corrupte landen. Bestuur, bureaucratie en business zijn vervlochten tot een onontwarbaar geheel. Hoewel harde bewijzen nagenoeg ontbreken, is het een publiek geheim in Rusland dat een groot deel van de politici samenwerkt met de peetvaders van de georganiseerde misdaad.

De Russische samenleving is door en door gecriminaliseerd. In zijn boek Comrade Criminal vertelt journalist Stephen Handelman dat de communistische nomenklatoera al onder Brezjnev verweven is geraakt met de onderwereld. De partijbureaucraten gebruikten criminelen om aan de schaarse luxe-artikelen te komen, of onderdelen voor fabrieken die hun toegewezen waren, of voedsel voor de plaatsen die ze moesten besturen. Criminelen waren een onmisbaar onderdeel van het systeem, hun diensten waren de smeerolie die de vastgelopen planeconomie net draaiende hield.

De communistische partij is het monopolie op de macht kwijtgeraakt, maar de bureaucraten zijn blijven zitten. De oude netwerken bleven bestaan, en beheersen nu het politieke en economische leven in Rusland. Dit conglomeraat van relaties, waarin boven- en onderwereld in elkaar overlopen, is wat in de volksmond 'de maffia' wordt genoemd.

Er is moed voor nodig om het tegen de maffiosi op te nemen. Politici die pleiten voor integer en doorzichtig bestuur, worden het onderwerp van een publieke lastercampagne, krijgen een aframmeling in een donker steegje, of, zoals Doemalid Galina Starovojtova, drie kogels in het achterhoofd. 'Vroeger werd je veroordeeld door een trojka' - het tribunaal van de geheime dienst - zei een voormalig dissident onlangs tegen me. 'Tegenwoordig door een gefluisterd bevel in een of ander trappenhuis.'

Van de veiligheidsdiensten en de politie, die zelf verwikkeld zijn in het ene corruptieschandaal na het andere, hoeven ze weinig hulp te verwachten. De daders van politieke getinte moorden worden zelden of nooit opgepakt.

Hervormers maken net zo goed deel uit van de conglomeraten als de communisten. Russische politici gebruiken labels als links en rechts vaak als façade om andere belangen te verbergen. Het Westen heeft zich de afgelopen jaren blind gestaard op de tegenstelling tussen hervormers en communisten. De Amerikaanse vice-president Al Gore stuurde CIA-rapporten over de corruptie van de toenmalige premier Tsjernomyrdin en de toenmalige chef van de presidentiële staf Tsjoebais - zijn partners in Moskou - ongelezen retour aan de afzender, onthulde de Washington Post vorige week.

Het Westen hoefde dus niet vreemd op te kijken toen enkele maanden geleden bleek dat dezelfde Tsjoebais een lening bij het Internationaal Monetair Fonds had losgepeuterd met valse cijfers. 'Ik heb ze er mooi bij gelapt,' zei hij later op de Russische televisie. Een groot deel van de IMF-miljarden, die bedoeld waren voor de ondersteuning van de hervormingen, zijn via de ondoorzichtige Russische financiële netwerken terecht gekomen op bankrekeningen in Zwitserland.

Het is een misvatting dat de maffia alleen maar een uitwas is van deze onzekere overgangstijd. De clans van politici, biznismenni en maffiosi zijn de directe opvolgers van de nomenklatoera. Ze hebben zich meester gemaakt van de natuurlijke hulpbronnen, monopoliseren de handel, en weren concurrenten - indien nodig met geweld. Ze houden de Russische markt in een ijzeren greep en hebben geen enkel belang bij veranderingen die die greep zouden laten verslappen.

Het Westen moet de weinige integere politici steunen bij hun streven naar een geciviliseerd Rusland. Dat kan door niet alleen macro-economische overwegingen mee te laten wegen bij het toekennen van financiële hulp. Er moet ook zekerheid worden geëist dat die hulp eerlijk wordt aangewend.

Het is te danken aan de enorme corruptie dat veel Russen cynisch zijn geworden over de hervormingen. Ze zien dat een kleine kliek zich in naam van hervormingen verrijkt terwijl ze zelf armer en armer worden. Geen wonder dat de communisten nog altijd de populairste partij zijn.

Hun recept voor het tegengaan van corruptie: opheffing van het moratorium op de doodstraf, instelling van werkkampen en het terugplaatsen van het standbeeld van KGB-oprichter Derzjinski in het centrum van Moskou.

Bart Rijs

Meer over