Rus trapt niet in verkooppraatjes

WIE DE gelukkigen zijn wordt nog even geheim gehouden, maar uiterlijk 1999 moet de NAVO volgens president Clinton de deur openen voor de eerste nieuwe Oost-Europese leden....

Natuurlijk kon Clinton niet zeggen welke landen voor de eerste fase van de NAVO-uitbreiding in aanmerking komen - dat moeten de NAVO-landen komend jaar samen besluiten op een speciale top.

Iedereen weet echter dat alleen Polen, Tsjechië en Hongarije een reële kans maken. De rest van de aspirantleden, waaronder de Baltische staten, wordt nog niet rijp geacht en zal tot ruim na de millenniumwisseling moeten wachten.

De Russische politiek reageert altijd wat traag, maar het staat wel vast dat Clintons besluit veel stof zal doen opwaaien in Rusland. Afgezien van een handjevol democratische excentriekelingen is de hele Russische politiek eensgezind tegen de uitbreidingsplannen.

Hoe diep het verzet tegen de uitbreidingsplannen zit, moet niet worden onderschat. Ondanks alle veranderingen van de afgelopen jaren koesteren de Russen nog steeds een diep wantrouwen jegens het Westen. Dat de NAVO nu ondanks de beleden nieuwe vriendschap met Rusland wil opschuiven naar de grenzen van Rusland, vormt slechts een bevestiging van dat wantrouwen.

De Russen geloven - terecht - niets van de verkooppraatjes van de NAVO dat opname van de voormalige Warschaupact-landen de stabiliteit alleen maar ten goede zal komen en dus ook in het belang van Rusland zal zijn. Ze begrijpen heel goed dat de uitgebreide NAVO tegen Rusland gericht is.

Misschien niet offensief, maar wel als garantie voor de tijd dat Rusland zich - zoals de inmiddels ontslagen Russische nationale-veiligheidsadviseur Lebed bij zijn bezoek aan het NAVO-hoofdkwartier opmerkte - in de ogen van het Westen niet meer 'netjes' gedraagt.

Ook al beaamt de NAVO het niet graag, in feite komen de uitbreidingsplannen neer op een nieuwe versie van het 'containment'-beleid dat Mr. X, alias George Kennan, na de oorlog in zijn befaamde telegram uit Moskou bepleitte. Het gaat erom de buurlanden van Rusland en daarmee het Westen in te dekken voor het geval de eeuwenoude expansionistische neigingen bij Rusland weer de kop opsteken.

Daar is niets mis mee, maar niemand moet zich verbazen dat zo'n concept in Rusland geen enthousiast onthaal krijgt, in welke aantrekkelijke vorm het ook gegoten wordt.

Om de pil te vergulden heeft de NAVO Rusland een 'speciale relatie' aangeboden, maar veel indruk maakt dat niet op Moskou. In de praktijk heeft het concept ook weinig om het lijf. Wat Rusland wil is medebeslissingsrecht (lees: vetorecht) en zover wil de NAVO natuurlijk niet gaan.

Het is dan ook onwaarschijnlijk dat Rusland dit aanbod zal accepteren, aangezien het zich op die manier - zo waarschuwen Russische defensie-experts - vrijwillig de mond zal laten snoeren.

Als de uitbreiding van de NAVO toch doorgaat, redeneren zij, is het beter de handen vrij te houden voor tegenmaatregelen.

De vraag is wat het Westen heeft aan de uitbreiding van de NAVO. Rusland is immers militair en financieel zo verzwakt dat het nauwelijks meer een reële bedreiging voor West-Europa vormt.

Vanuit dat oogpunt lijkt de uitbreiding van het bondgenootschap niet erg dringend.

Daar staat tegenover dat het moeilijk te voorspellen valt welk gezicht Rusland over vijf of tien jaar zal hebben. Als Rusland zich inderdaad in de richting van een autoritair en nationalistisch politiek systeem ontwikkelt - en tot nog toe lijkt het die kant op te gaan - dan is er natuurlijk wat voor te zeggen de uitbreidingsplannen zo snel mogelijk te verwezenlijken.

Nu is Rusland nog tamelijk welwillend en kan het in de praktijk weinig uitrichten. Dat kan, als we pech hebben, in de toekomst veranderen. Dan dringt de noodzaak van uitbreiding zich veel sterker op, maar wordt het tegelijkertijd een stuk riskanter de uitbreidingsplannen tegen de wil van Rusland door te zetten.

Om de kool en de geit te sparen heeft de NAVO voor een tussenoplossing gekozen: Polen, Hongarije en Tsjechië mogen er wel bij, maar de Baltische landen niet, hoewel zij het meeste te vrezen hebben van mogelijke politieke klimaatswijzigingen in Rusland.

Opname van de Baltische landen zou de NAVO echter meteen aan de grenzen van Rusland brengen en dat vindt het bondgenootschap toch iets te uitdagend. Een bijkomende reden voor de voorzichtigheid van de NAVO is dat vooral in Letland en Estland veel etnische Russen wonen, die luidkeels klagen over de discriminatie waaronder zij gebukt gaan.

De belangrijkste reden is echter misschien wel dat de Baltische landen domweg niet belangrijk genoeg zijn voor de NAVO om de verplichting aan te gaan er ooit, als het misgaat, de levens van westerse soldaten voor op het spel te zetten.

Dat beseffen de Russische leiders natuurlijk ook. Het gevaar is dan ook dat Rusland de selectieve toelatingsprocedure zal opvatten als een erkenning van het Westen dat er, net als voor de val van de Berlijnse Muur, in Oost-Europa duidelijk afgebakende invloedssferen zijn en dat de Baltische staten in de achtertuin van Rusland liggen. Dat zou een wel heel bitter resultaat zijn.

Bert Lanting

Meer over