Nieuws

Ruim 3.000 sterfgevallen afgelopen najaar kunnen niet verklaard worden, mogelijk door uitstellen zorg

Ook na grondig onderzoek kunnen het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het RIVM de oversterfte van zo’n 3.400 Nederlanders afgelopen najaar niet verklaren. Een mogelijkheid is dat zij zijn overleden als bijeffect van de coronamaatregelen: door uitgestelde operaties en diagnoses.

Maarten Keulemans
Uitvaartondernemingen hadden het druk tijdens de coronacrisis.  Beeld ANP / Robin Utrecht
Uitvaartondernemingen hadden het druk tijdens de coronacrisis.Beeld ANP / Robin Utrecht

Dat kan betekenen dat er de komende jaren nog meer mensen zullen overlijden door afgezegde behandelingen en gemiste diagnoses, denkt gezondheidseconoom Eline van den Broek-Altenburg, lid van een wetenschappelijke klankbordgroep die het oversterfteonderzoek volgt. ‘Ik denk dat de schade van uitgestelde zorg niet gering is. En dat het van groot belang is dat we het nader onderzoeken, zodat het in de toekomst eventueel voorkomen kan worden.’

Afgelopen najaar overleden 11.300 mensen ‘extra’ ten opzichte van andere jaren. Van hen overleden er 7.900 aan de gevolgen van corona, volgens de officiële doodsoorzaak op het overlijdenscertificaat. Resteert een ‘overschot’ van 3.400 doden. Andere voor de hand liggende doodsoorzaken, zoals kanker of hart- en vaatziekten, laten geen verhoging zien.

‘Ik kan het niet mooier maken dan het is. We zien niet waar dit precies aan ligt’, zegt onderzoeksleider Ruben van Gaalen. ‘We hebben gezocht naar opvallende trendbreuken in andere doodsoorzaken, maar die konden we niet vinden. Er blijft dus een stukje oversterfte over, voor academisch vervolgonderzoek door anderen.’ Vooral bij mensen tussen de 65 en de 80 jaar is de onverklaarde oversterfte – 1.400 doden in die groep – aanzienlijk. Bij andere subgroepen kan er nog sprake zijn van toeval, denkt het CBS.

Er zijn geen aanwijzingen dat vaccinatie een rol speelt bij sterfte

De oversterfte van afgelopen najaar is een politiek hete aardappel: het teveel aan sterfgevallen zou immers een bijeffect kunnen zijn van de coronamaatregelen zelf. Zo werden tijdens de coronagolven veel niet-spoedeisende operaties uitgesteld. ‘Dat kan op termijn effect hebben op de sterfte’, beaamt Van Gaalen.

De Tweede Kamer gelastte daarom nader onderzoek, na een motie daarover van Pieter Omtzigt. Meerdere analyses komen nu op hetzelfde uit: zo’n 40 duizend Nederlanders zijn de afgelopen jaren overleden met corona als officiële doodsoorzaak. ‘Die sterfte concentreert zich rond de pieken waarin we oversterfte zien. Precies wat je in andere landen ook ziet,’ zegt Van Gaalen.

De onderzoekers vonden geen enkele aanwijzing die erop wijst dat een nog onbekende bijwerking van vaccins een rol speelt. In totaal vond men na 30 miljoen vaccinaties slechts 11 overlijdensaktes waarop de schouwarts vaccinatie noteerde als factor die mogelijk bijdroeg aan het sterfgeval. Opvallend is dat mensen die zijn ingeënt, daarna niet vaker overlijden aan bijvoorbeeld hart- en vaatziekten.

CBS-statistieken tonen geen extra kankerdoden

Wél is denkbaar dat de coronamaatregelen voor extra sterfgevallen hebben gezorgd, op een manier die wetenschappers nog niet goed uit de statistieken kunnen halen. Van den Broek, die eerder lid was van economencollectief Herstel.nl dat pleitte voor terughoudendheid bij het nemen van coronamaatregelen, acht dat zelfs ‘zeer waarschijnlijk’. ‘In het buitenland blijkt uit onderzoek dat mensen zijn gestorven aan onder meer kanker en hart- en vaatziekten, doordat ze te laat zijn gediagnosticeerd of behandeld’, zegt ze. ‘Ik ga ervan uit dat dat in Nederland niet anders zal zijn.’

Daar staat tegenover dat de CBS-statistieken geen extra kankerdoden tonen, en dat er volgens het Integraal Kankercentrum Nederland niet ineens meer kankerdiagnoses zijn. Maar misschien zijn de CBS-cijfers niet precies genoeg, denkt Van den Broek. ‘Of de uitgestelde zorg heeft op andere manieren doorgewerkt.’

Om de oorzaak van de onverklaarde doden alsnog te achterhalen, is een ander soort onderzoek nodig, denkt Van Gaalen. ‘De beschikbare data en onze expertise schieten tekort om dit af te pellen. Maar het werk is nog niet af.’

Epidemioloog Alma Tostmann (Radboud UMC) wijst er in reactie op de cijfers op dat de uitgestelde zorg niet gevolg is van coronamaatregelen. ‘Uitgestelde zorg is het gevolg van het hoge aantal covidbesmettingen en -opnames, niet van de coronamaatregelen’, vindt ze.

Anderzijds werden er ook operaties afgezegd als direct gevolg van de maatregelen, bijvoorbeeld omdat de patiënt positief testte of de chirurg wegens quarantaine verplicht thuis zat.

Naschrift redactie: de laatste alinea van dit stuk is achteraf toegevoegd.

Meer over