Roemrucht performer

Moniek Toebosch was performer en muze, kon krijsen en verleiden en leidde met precisie nieuwe generaties kunstenaars op voor het podium. In haar laatste jaren 'leefde zij tegen de dood'.

SACHA BRONWASSER

'Je vecht niet tegen een ziekte. Je lééft er tegen', zei kunstenares Moniek Toebosch. Jarenlang bracht ze dat in de praktijk, nadat in 2008 bij haar, overtuigd niet-rookster, longkanker geconstateerd was. De haar door de artsen gegeven drie maanden werden uiteindelijk ruim vier jaar. Door nieuwe medicijnen geholpen, leefde ze tegen de dood in, die 'achterbakse zwartwerker zonder vergunning'. Zo noemde ze hem in het gedicht APPLAUS dat opgenomen werd in het jubileumboek dat bij haar 40-jarig kunstenaarschap in 2009 werd uitgegeven. De dood? 'Volstrekt onaanvaardbaar, nooit geaccepteerd.' Maar ook: 'eind van alle illusies, nee, begin ervan.'

Zaterdag overleed, op een zelfverkozen moment, de kunstenares die met haar performances, zang, acties, toespraken, beelden en televisie-optredens vanaf de jaren zeventig een belangrijke factor in het Nederlandse kunstlandschap was. Bij een breed publiek is Moniek Toebosch vooral bekend door haar 'Engelenzender', een radiostation waarop de automobilist op de dijk Enkhuizen-Lelystad tussen 1994 en 2000 af kon stemmen. De ANWB liet er speciaal een bord voor maken: voor Engelen/Angels moest je naar FM 98.0. Dan klonk, terwijl links en rechts van de dijk het water van Waddenzee en IJsselmeer tot aan de einder klotste, de welluidende mezzosopraan van Toebosch meerstemmig en in verschillende melodielijnen door de speakers.

In het 'extatische leven' (aldus kunsthistoricus Paul Groot) van Moniek Toebosch was de stem het begin van alles. Het resultaat kon een beeld, een optreden, een boek of zelfs een politieke partij zijn (De Ideale Partij, 2001). Wie wel eens een toespraak van Toebosch heeft meegemaakt, weet dat zij haar publiek met haar stem, woordkeuze, timing en humor kon magnetiseren.

De dochter van componist Louis Toebosch werd in 1948 geboren in Breda. Ze begon aan een studie zang en gitaar aan het Brabants conservatorium, maar stapte halverwege over naar een opleiding mode aan de academie Sint Joost in Breda. Tijdens haar studie ontdekte de experimentele filmmaker Frans Zwartjes haar - met haar lange benen, grote ogen en elastieken mond - als muze voor meerdere van zijn surrealistische films.

Hij 'bevrijdde' haar ook, zei Moniek Toebosch tegen documentairemaakster Babeth M. Vanloo in 2011. Hij leerde haar dat er geen regels zijn, dat je die zelf kunt maken. 'Er hóórt niks. Dat is heerlijk'.

Met musicus Michel Waisvisz trad ze in de jaren zeventig veelvuldig op. De 'Moniek en Michel'-avonden waren 'oorlog op het podium'. Toebosch verleidde het publiek eerst als een courtisane, krijste het dan weer toe als een kat. Beide performers spaarden noch het instrumentarium, noch elkaar.

Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig volgde grotere bekendheid door verschillende radioprogramma's en televisieoptredens, soms roemrucht. Ook begon Toebosch aan een actief leven als kunstdocent aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam en de AKI in Enschede.

Meerdere generaties studenten leerden van haar (op school of te gast in haar tweede huis op het Belgische platteland) het performance-vak, de grote precisie en organisatie die daarbij komt kijken en de omarming van nieuwe technieken. Ze werd in 2008 directeur van de postacademische theateropleiding Dasarts in Amsterdam, totdat ze door haar ziekte gedwongen werd te stoppen.

Maar 'niet zeuren, doorwerken' bleef haar credo. Moniek Toebosch maakte de afgelopen jaren nog een film (De Strijkrol, 2010), acteerde in een werk van Fiona Tan en trad - in kostuum en met een stemvervormer - op als haar alter ego Paul Rubens.

Vorig jaar opende ze een grote buitententoonstelling door twee uur lang een olifant te berijden die een eg voorttrok. Het publiek met paraplu's achter haar aan, zij stralend in het wit op de rug van het grote, warme dier. Haar 'blessuretijd', had ze in 2009 tegen de Volkskrant gezegd, ondervond ze 'als licht zwevend boven de grond (terwijl ik nogal een hardcore type ben), als een hovercraft, maar dan in grote stilte.' Afgelopen zaterdag kwam ze aan land.

undefined

Meer over