Robin Hood strompelt de bedrijvenpoli binnen

Werknemers dringen voor bij de dokter. Els Borst zei onlangs: 'Stop'. Maar de ontwikkeling is onstuitbaar, want verzuim kost bedrijven geld....

EEN BEDRIJF IN Rijnmond huurt één dag per twee weken de operatiekamer van de Rijswijkse privé-kliniek Oogzorg West. Op die dag voert een orthopeed zo'n zeventien knie-operaties uit bij geblesseerde werknemers. Opdrachtgever van dit Medisch Centrum Rotterdam Airport: bedrijfsartsen en werkgevers.

Privé-kliniek Viken in Bilthoven onderzoekt en behandelt jaarlijks tussen de 500 en 1000 patiënten. Opdrachtgevers: verzekeraars. De wachttijd is uiterst kort.

Het Rijnstate-ziekenhuis in Arnhem heeft een 'bedrijvenpoli', opgezet door Akzo Nobel, Kema, NS, en de bedrijfsgezondheidsdienst Oost-Gelderland. Bedrijfsartsen kunnen specialisten van Rijnstate naar een zieke werknemer laten kijken.

Vooral de bedrijvenpoli's - er zijn er voor zover bekend vier in Nederland - oogsten volop kritiek. Zij zouden verantwoordelijk zijn voor een tweedeling in de gezondheidszorg tussen werkenden en niet-werkenden.

Rijnstate-directeur Ad Huijsmans waarschuwt voor overdrijving: 'Een bedrijvenpoli is een telefoon. Iemand neemt op en zegt: ''Bedrijvenpoli.'' Het is een virtuele organisatie. Pas als de dokter een werknemer onderzoekt, bestaat de poli. Hier komen per jaar 150 werknemers, niet eens voor behandeling, maar voor een diagnose. Al die discussie over de bedrijvenpoli: grote flauwekul.'

Alle initiatieven - het is maar een greep - hebben hetzelfde doel: voorkomen dat zieke werknemers langdurig verzuimen doordat ze op een diagnose of behandeling moeten wachten. Want sinds de invoering van de wet TZ-Arbo in 1994 (TZ=terugdringing ziekteverzuim), en de nog verdergaande privatisering van de Ziektewet in maart van dit jaar, is voor de werkgever zichtbaar én voelbaar geworden wat een zieke werknemer kost. Sinds maart van dit jaar moet de werkgever zelf 70 procent van het loon van zijn zieke werknemer doorbetalen.

Vroeger was het ziekengeld een schadepost voor de bedrijfsvereniging, die het moest uitkeren. Nu voor de werkgevers. Of voor de verzekeraar bij wie de werkgever het risico heeft ondergebracht. Snel behandelen en zelf betalen is vaak goedkoper dan afwachten tot de patiënt officieel aan de beurt is. De Bedrijfsvereniging voor de Gezondheidszorg (BVG) becijferde onlangs dat in het jaar 1995 minimaal 330 miljoen gulden aan ziekengeld werd uitgekeerd voor werknemers die onnodig lang op een wachtlijst stonden.

Het is niet uitzonderlijk dat de huisarts de patiënt thuishoudt en door de fysiotherapeut laat behandelen. Blijkt na een paar weken dat dat niet helpt, dan volgt verwijzing naar de specialist, die een afspraak maakt voor een paar weken later. Is de diagnose eenmaal gesteld en blijkt ingrijpen noodzakelijk, dan komt de patiënt opnieuw op een wachtlijst. Al die tijd zit de werknemer ziek thuis.

Niemand weet hoeveel werknemers via een 'wachtlijst-omzeilend initiatief' worden geholpen. Benedikte van Iersel, in juni afgestudeerd op een onderzoek daarnaar, durft geen schatting aan: 'Het kan evengoed om honderden als om duizenden gevallen per jaar gaan', zegt ze. De wijze waarop de versnelde behandeling tot stand komt, is zeer divers, ontdekte ze. Een anonieme werkgever - een supermarkt-keten met tienduizend werknemers - laat door bemiddeling van zijn verzekeraar jaarlijks 20 personeelsleden met voorrang behandelen. 'Dat lijkt weinig, maar in geld uitgedrukt is het een grote besparing', deelde de werkgever Van Iersel mee.

Vaak regelt de verzekeraar of de arbodienst de voorrangsbehandeling. De ene keer wordt een werknemer bovenaan de wachtlijst gezet; soms wijkt hij uit naar een ziekenhuis waar een korte wachtlijst is. De derde mogelijkheid is behandeling in een gewoon ziekenhuis tijdens incourante uren. Dat is de bedrijven-poli. Ook privéklinieken en buitenlandse ziekenhuizen bieden soms uitkomst.

Nog geen maand geleden zei minister Els Borst van Volksgezondheid in antwoord op vragen van het SP-kamerlid Jan Marijnissen hard en duidelijk: géén voorrangsbehandeling van zieke werknemers als daar geen medische noodzaak voor is. Géén tweedeling in de gezondheidszorg waarbij niet-werkenden naar achteren worden gedrukt. Gebeurt dat toch, dan zal ze daar een eind aan maken. Ziekenhuizen moeten de extra inkomsten uit hun bedrijven-poli teruggeven. De Wet Tarieven Gezondheidszorg (WTG) verbiedt specialisten en ziekenhuizen nu eenmaal om extra inkomsten te incasseren.

De vraag is of Marijnissen nu gerust is. Want de overheid heeft geen greep op de ontwikkeling, die zij zelf met de privatisering van de ziektewet in gang zette.

Terwijl verzekeraars, arbodiensten en bedrijven volop actief zijn om het ziekteverzuim kort te houden, zien de ziekenhuizen en de specialisten zich onverhoeds geconfronteerd met een tweekoppig monster. Want de overheid heeft een Janus-kop. Met de ene mond roept zij de partijen op kosten van ziekteverzuim terug te dringen; met haar andere mond verbiedt zij de ziekenhuizen en specialisten om daaraan mee te werken op straffe van financiële amputatie.

De Limburgse ziekenhuis-directeur Wim Kok, voorzitter van de vereniging van ziekenhuizen NVZ, geeft het voorbeeld van de Maastrichtse slager wiens hulpje knie-klachten heeft. 'De slager laat die man op eigen kosten opereren in Aken omdat hij hem niet missen kan. Ik mag niet helpen, omdat de overheid mij verbiedt mijn budget te overschrijden. Terwijl in mijn ziekenhuis de operatiekamer en de apparatuur beschikbaar zijn.'

De ziekenhuizen zijn klaar voor het werken buiten kantoortijd, meldt NVZ-directeur Kees de Jong. Juist met het oog daarop is in de net afgesloten ziekenhuis-cao afgesproken dat het ziekenhuispersoneel geen toeslag meer krijgt voor het werken na vijf uur en op zaterdag tussen acht en twaalf uur. De Jong: 'Daardoor kan de capaciteit beter worden benut, de meerkosten blijven beperkt.'

Directeur Jan Kiemel van het Beverwijkse ziekenhuis heeft - net als ziekenhuizen in Zwolle en Hengelo - een nog niet ondertekend contract met het verzekeraarsconcern Achmea (onder meer Zilveren Kruis, Centraal Beheer, Het Groene Land, FBTO) om vijftig werknemers uit het midden- en kleinbedrijf versneld te behandelen. Kiemel is niet onder de indruk van het dreigement van Borst.

'De politiek trekt wel bij. Tweedeling? Jawel, maar dat is niet ongewoon. Ministers en profvoetballers hoeven niet op behandeling te wachten. Ik heb in dit ziekenhuis 1200 medewerkers. Dacht u dat die op de wachtlijst komen?' Navraag leert dat deze 'voorkeursbehandeling' algemeen is. Een Haagse ambtenaar, nauw betrokken bij het ziekenhuisbeleid van de overheid, schrikt er niet van. 'Wie appelen vaart, appelen eet.'

De bulk van het langdurig ziekteverzuim - zes weken of meer - wordt veroorzaakt door mankementen aan het bewegingsapparaat (enkels, knieën, rug) en door stress. Orthopeden en psychologen zijn dus uiterst populair bij verzekeraars en werkgevers die op zoek zijn naar snelle behandelaars.

'Het zijn vaak de verzekeraars die het initiatief nemen', signaleert Van Iersel. 'Zij proberen hun marktaandeel te vergroten. De belofte dat zij zich zullen inspannen voor een snelle behandeling, is daarbij een sterk argument.' Maar ook arbo-diensten beschikken vaak over een netwerk aan contacten. 'Elke arbo-dienst heeft zijn adresjes', vertelt Jan Schreurs, directeur van de Arbo-dienst Zuid-Gelderland in Nijmegen, woordvoerder namens van de Arbo-Unie. Sommige verzekeraars verplichten 'hun' bedrijven daarom een contract te sluiten met een bepaalde arbo-dienst.

Steeds vaker zijn medisch specialisten bereid afspraken te maken met verzekeraars of arbodiensten. Het straffe overheidsbeleid - krappe ziekenhuisbudgetten, beheerste specialisteninkomens - blijkt verrassende gevolgen te hebben. Veel artsen hebben nu tijd over. Zij schnabbelen in privé-klinieken of incasseren een bemiddelingsfee voor hun werk in de bedrijven-poli.

De specialistenpraktijk Viken, gevestigd in een villa te Bilthoven, illustreert de verleiding van de vrije markt. Al dan niet in deeltijd werken daar tien specialisten. 'Wij krijgen elke dag wel een medisch adviseur van een verzekeraar aan de lijn met een crisisgeval', zegt de cardioloog Fred Dekker, die Viken in 1992 heeft opgericht. 'We werken snel en we zijn goed geoutilleerd.' De artsen van Viken brengen hun patiënten het particuliere tarief in rekening. Dekker is in onderhandeling met een aantal bedrijven over de bouw van een privé-kliniek op een industrieterrein.

Ook de knie-operaties in Rijswijk zijn nog maar een beginnetje. Kees van der Woude, één van de drie aandeelhouders, heeft het plan opgevat een eigen kliniek op te richten naast het hotel van vliegveld Zestienhoven waar patiënten kunnen uitzieken.

Ondanks haar harde taal over de bedrijven-poli heeft minister Borst begrip voor de problemen van de werkgevers met hun zieke personeel en voor de afgeknepen ziekenhuizen. Vorige week nodigde ze een select gezelschap uit om te brainstormen. Aanwezig ondermeer: de grote verzekeraars Zilveren Kruis en VGZ, de werkgeversorganisatie VNO-NCW, artsen, ziekenhuizen en wetenschappers. Niet uitgenodigd: de patiënten, de vakbeweging en de verzekeraarskoepel Zorgverzekeraars Nederland.

Het volgende toekomst-scenario tekent zich af. Borst probeert van staatsseretaris Frank de Grave van Sociale Zaken geld los te krijgen om het ziekteverzuim te bekorten. Bestaat er niet een potje voor de reïntegratie van werknemers die lang ziek zijn geweest? En waarschijnlijk start volgend jaar een onderzoek naar het effect van versnelde behandeling van werknemers op de duur van het ziekteverzuim en de arbeidsproductiviteit. Het is opgezet door Guus van Montfort, hoogleraar/directeur van het onderzoeksinstituut NZI. Voor de duur van het experiment mogen de tien deelnemers - ziekenhuizen, Riaggs en een psychiatrisch ziekenhuis - de extra inkomsten behouden, mits ze die inzetten voor hun eigen instelling. 'Op die manier treden de werkgevers op als Robin Hood. Zij brengen geld in dat ten goede komt aan álle patiënten. De patiënten op de gewone wachtlijst worden sneller geholpen, omdat werknemers niet voordringen', zegt Van Montfort. Hij erkent dat er dan twee snelheden zijn, maar zonder dat de niet-werkenden daarvan de dupe worden. Kees de Jong van de NVZ: 'Als je het geld van de werkgevers weigert en de wachtlijsten blijven bestaan, is dat moeilijker te verantwoorden dan ongelijkheid.'

Benedikte van Iersel wijst het voortrekken van werknemers af. Maar de ontwikkeling is niet tegen te houden, constateert ze. 'Beleidsmakers in de gezondheidszorg zijn niet in staat de stroom te stoppen of te keren, maar kunnen slechts de peddel hanteren om de boot enigszins te sturen.'

Meer over