Riskante kringlopen in het milieu

Het is nog te vroeg om te zeggen wie er in het milieudebat gelijk hebben, de optimisten of de pessimisten....

Voor de volgende generatie zijn de algemene patronen van de ontwikkeling nog wel te onderscheiden. Maar verder dan een kwart eeuw in de toekomst worden zelfs afzonderlijke parameters ongrijpbaar. 'Onze inmenging in de biosferische cycli beïnvloedt zoveel natuurlijke processen en haar diverse vormen worden door zoveel sociale en technische factoren gemodelleerd dat ze ons in volledig onverwachte richting kan duwen.'

Dit is een van de belangrijkste conclusies van Smil in zijn nieuwste boek Elementaire kringlopen, uitgegeven als het zestigste deel van de Wetenschappelijke Bibliotheek van het tijdschrift Natuur & Techniek. Smil behandelt daarin uitvoerig de kringlopen van drie stoffen: koolstof, stikstof en zwavel. Alle drie de stoffen zijn onmisbaar voor het leven op aarde en alle drie de kringlopen worden door de mens zo ernstig beïnvloed dat de natuurlijke processen verstoord kunnen worden. De twee meest bepalende factoren daarbij zijn de bevolkingsgroei en de economische groei.

Een waarschuwing vooraf: dit is geen gemakkelijk boek. De grote lijnen van de kringlopen zijn met enige inspanning goed te volgen, al hanteert Smil de stijl voor populair-wetenschappelijke lectuur die in Angelsaksische landen vaker voorkomt: wijdlopig, veel herhalingen en niet altijd to the point. Maar waar Smil schrijft over met name de deelprocessen van de grote kringlopen, wordt het echt lastig. Diverse passages zijn alleen voor chemici te volgen.

Daar komt bij dat het boek wel een register, maar geen verklarende woordenlijst heeft. Dat laatste is een groot gemis. De lezer moet regelmatig het register raadplegen om terug te grijpen op een eerder uitgelegd begrip. Nog ernstiger is dat het register geen chemische formules bevat. Wie wil nakijken welke stof met welke formule wordt bedoeld, kan in het register niet terecht. Dat wordt dus terugbladeren.

Bovendien is het boek door een Vlaming vertaald. Dat is geen bezwaar zolang de afwijking met een vertaling door een Nederlander beperkt blijft tot Vlaamse zinswendingen. Bezwaarlijk wordt het wel wanneer de begrippen verschillen. De boom Abies alba heet in Nederland 'zilverspar' en geen 'zilverden'. Gelukkig hebben biologen altijd de Latijnse namen om zekerheid te krijgen. Maar lastig is het wel.

Tegenover deze nadelen staan echter grote voordelen. Smil maakt zijn belofte uit het voorwoord waar dat hij over disciplinaire grenzen heen kijkt en verbanden zoekt tussen milieu, energie, voedsel, bevolking, economie en samenleving. Hij behandelt de drie kringlopen uitvoerig, inclusief de historie van de wetenschappelijke ontrafeling daarvan.

Zo wordt zichtbaar dat het ingrijpen van de mens in de kringloop van zwavel leidde tot een gelukkig bijtijds teruggedrongen verzuring. Stikstof veroorzaakt ernstige overbemesting. In potentie het gevaarlijkst is de verstoring van de koolstofcyclus, omdat die het natuurlijke broeikaseffect versterkt en daardoor het klimaat kan veranderen.

Opmerkelijk is dat er volgens Smil technisch meer mogelijkheden zijn om het versterkte broeikaseffect te lijf te gaan dan om de overbemesting door stikstof te bestrijden. Voor dit laatste is geen voor de hand liggende oplossing beschikbaar: het verlies van stikstof naar het milieu zal moeten verminderen door een beter algemeen beheer van de akkers.

Het is geen geruststellend boek. Smil maakt duidelijk dat de mens ernstige risico's neemt. Hij schrijft uitvoerig over mogelijkheden om de gevaren af te wenden. China is er bijvoorbeeld in geslaagd tussen 1980 en 1995, in vijftien jaar tijd dus, het energieverbruik per eenheid product te halveren. En de techniek biedt nog veel meer mogelijkheden die nu nog niet worden benut.

Maar een goede afloop staat niet vast. 'De grote krachten die hebben geleid tot meer dan een eeuw van steeds grotere inmenging in de biosferische cycli - de snelle groei van de wereldbevolking en het zoeken naar een hogere levensstandaard - zullen tijdens de volgende generatie alleen nog sterker worden en zullen de eerste vijftig jaar zeker niet afnemen. We bevinden ons middenin een test van de compatibiliteit tussen onze beschaving en de biosfeer. De uitslag van deze test is onzeker en de meest cruciale fase moet nog komen.'

Meer over