Republiek is oplossing voor niet bestaand probleem

Onze staatsgrenzen en de uiterlijke vorm van ons staatsbestel zijn door toevallige gebeurtenissen gevormd. We kunnen in beide veranderingen aanbrengen....

Wat de staatsgrenzen betreft, sinds ons koninkrijk zijn huidige vorm kreeg (formeel in 1839), hebben de Benelux en de Europese Unie zich ontwikkeld. Staatsgrenzen werden minder belangrijk, samenwerking over de grenzen heen nam toe. De Nederlandse staat blijft intussen bestaan, met inlevering van een deel van zijn soevereiniteit. Zoiets is ook met het 'koningschap' gebeurd. 'Monarchie' betekent alleenheerschappij. Bij koning Willem I (1815-1840) was daar nog sprake van. Wij doen het allang niet meer zo. Thorbecke en de zijnen hebben in 1848 het beginsel doorgevoerd van ministeri verantwoordelijkheid. Daaraan moest met name Willem III ('Koning Gorilla') wel wennen. Maar deze geldt inmiddels al honderd jaar. Ons staatshoofd, de koningin, mag helemaal niets beleidsmatigs doen zonder instemming van een minister. En die legt weer verantwoording af aan het parlement. Het derde, 'beschermende' model voor een republikeinse grondwet van het genootschap, zou die verantwoording van staatshoofd aan parlement, via een minister, afschaffen. Hoeft immers niet meer, het staatshoofd is dan democratisch aangewezen, kan dus eigen bevoegdheden uitoefenen. Maar zonder controle? Dat is een stap achteruit vergeleken met nu, althans voor hen die zoals ik het parlement als hoogste gezagdrager van het land willen zien.

Dan het tweede republikeinse model: we krijgen net zo'n staatshoofd, qua bevoegdheden, als we nu hebben, maar dan gekozen door het parlement. Vervult ons huidige staatshoofd de haar toegekende functies slecht? Probeert ons staatshoofd buiten het kabinet om politieke daden te stellen? Wordt ons staatshoofd onvoldoende gesteund door de publieke opinie om te kunnen functioneren? Ik merk niks van inconstitutioneel gedrag of van gebrek aan steun in de bevolking. Dan wordt vervanging van 'koning' door 'president' een kwestie van theoretische, democratische zuiverheid.

Het eerste model van het Republikeins Genootschap gaat er van uit dat in een moderne staat een apart staatshoofd overbodig is. De Zwitsers lijken dat te vinden en laten die functie bij toerbeurt uitoefenen door verschillende ministers. Zou dat, in onze omstandigheden, echt een verbetering zijn? De premier krijgt problemen: als staatshoofd boven de partijen, als premier leider van zijn partij.

De premier/president kan wzo'n sterke rol vervullen als hij door de kiezers werd aangewezen. Dit haalt echter onze traditie van collegiaal bestuur onderuit. Uitgegaan om het staatshoofd af te schaffen, versterk je hem. Deze variant wijzen de auteurs dan ook af.

Het initiatief van de republikeinen is lofwaardig. Zij hebben gelijk dat een aantal formele functies van ons huidige staatshoofd kan vervallen: de rol bij de kabinetsformatie (de Tweede Kamer moet zelf een formateur aanwijzen dat kan zij nu al!), het voorzitterschap van de Raad van State, het lidmaatschap van de regering. Geen wettelijke toestemming meer om te mogen trouwen. Maar daar hoef je geen 'republikein' voor te zijn. De grondwet aanpassen is genoeg: kunnen we gewoon doen.

Meer over