Repressie schiet tekort tegen asociaal gedrag

Het Streetwise-beleid heeft weliswaar succes gehad, maar Bas van Stokkom vreest dat het verbaliseren van kleine vergrijpen zal leiden tot wantrouwen tegen de politie....

Bas van Stokkom

Sinds 1998 heeft de Amsterdamse politie de bestrijding van overlast enasociaal gedrag hoog op de agenda gezet. Het Streetwise-beleid begon:burgers werden voortaan onverwijld bekeurd voor kleine ingesletenovertredingen. De laatste jaren zijn ruim vierhonderdduizend extraprocessen-verbaal per jaar opgemaakt. Iedere agent moet jaarlijks devoorgeschreven targets halen. Bij deze koerswijziging moet worden bedachtdat na 1995 ongeveer duizend extra politiemensen in dienst zijn getreden.In hoeverre heeft Streetwise de regelnaleving bevorderd? Kunnen kleineergernissen en overlast in het publieke domein anders worden aangepakt?

De resultaten van Streetwise zijn in veel opzichten positief. Uitrecente gegevens van het korps blijkt dat burgers zich beter aanverkeersregels houden, terwijl wildplassen en kleine milieudelicten mindervoorkomen. Na ruim vierduizend bekeuringen komt het fietsen in deLeidsestraat bijna niet meer voor. Fietsers rijden minder door rood licht;80 procent voert inmiddels verlichting. Het aantal verkeersslachtoffers isdaardoor flink gedaald. Daarnaast lijkt het onveiligheidsgevoel van burgerste zijn verminderd en wordt de negatieve spiraal van wantrouwen envermijdingsgedrag doorbroken.

Niettemin doen zich problemen voor. Of burgers meer geloof krijgen inregelnaleving nadat zij zijn bekeurd, is zeer de vraag. Waarschijnlijkzullen zij meer strategisch gedrag gaan vertonen. Van belang is juist dat'niet in het openbaar urineren' of 'niet door rood rijden' als zinvollenormen worden ervaren. Daarnaast loopt het verbaliseren voor kleinevergrijpen dikwijls uit de hand, vooral wanneer burgers menen geenovertreding te hebben begaan. Uit de klachtbrieven aan de politie, blijktdat 'triviale zaken' regelmatig escaleren doordat burgers zonder respectworden aangesproken.

Veel dienders neigen ertoe zonder pardon macht te doen gelden. Anderenroepen beledigingen over zichzelf af door de confrontatie te zoeken. Datgeldt bijvoorbeeld voor de omgang met groepen Marokkaanse jongens. Wat dezejongens als een laconiek spel zien, nemen politiemensen uiterst serieus.

Kortom, wat Streetwise aan de voorkant wint - betere regelnaleving -gaat mogelijk aan de achterkant weer teloor: een groeiend wantrouwen tegende politie.

Hoewel de korpsleiding herhaaldelijk verwijst naar het succesvolpolitieoptreden tegen verloedering in New York, is Streetwise geen vorm vanzero tolerance. De Amerikaanse politie kent een sterke militaire stijl vanordehandhaving: de straten moeten voor de wetsgetrouwe burgers'terugveroverd' worden. Hoewel het offensief in New York door demeerderheid van de bevolking enthousiast werd begroet, is de animositeitonder het zwarte volksdeel gegroeid. Zwarte mensen bestempelen het optredenvan de politie snel als racistisch: ze worden enkel gefouilleerd ofaangehouden omdat ze zwart zijn.

In Amsterdam is dat ook zichtbaar. Zo treedt de politie assertief optegen Marokkaanse jongens, die zich op hun beurt 'gepakt' voelen. Het isdan ook van belang dat de politie fair optreedt: bekeuren op basis van watburgers doen, niet wie ze zijn. De kunst is ook om minderheidsgroepen niette laten vervreemden van het veiligheidsbeleid en aan te moedigen omasociaal gedrag in hun gemeenschappen aan te pakken. Een repressievewerkwijze volstaat niet.

Consequent sanctioneren is zelfs water naar zee dragen als burgerspassief aan de kant blijven staan. Stel dat een school niet optreedt tegenvervuiling op speelplaatsen en vandalisme, wat heeft het dan voor zin datde politie een straat verderop die praktijken poogt te bestrijden? Hetfundamentele probleem van Streetwise is dat informele sociale controle inbuurten en op scholen onvoldoende wordt benut.

De handhaving van de 'kleine norm' is dan ook aangewezen op samenwerkingvan burgers. Vooral de alledaagse normering in instituties als scholen enbuurthuizen (troep opruimen; je aan de afspraken houden; conflictenbijleggen, enzovoort), verdient versterking. Overlast en ergerlijk gedragkunnen ook veel meer buurtgericht worden aangepakt. Zo zijn buurtregisseurszichtbaar aanwezig in de wijk, steeds aanspreekbaar en bekend met lokaleproblemen.

Of de grote steden deze aanpak gaan beproeven, staat te bezien.Vooralsnog waait de wind uit een andere, meer instrumentele richting(prestatiecontracten; targets halen). Zo wordt binnenkort de bestuurlijkeboete geïntroduceerd en gaat een nieuwe groep van gemeentelijketoezichthouders de regels handhaven. De politie zou zich moeten gaanoriënteren op zwaardere delicten, terwijl bijzondere opsporingsambtenaren(boa's) de kleine overtredingen voor hun rekening nemen.

Het is te hopen dat boa's straks overlast en ergerlijk gedrag vanuitvaste locaties kunnen aanpakken. Wanneer zij van gezicht en met naam entoenaam bekend zijn, kunnen informele sociale controle en vertrouwen wordenopgebouwd. De bijzondere opsporingsambtenaar zou dus niet in teams kriskrasdoor de stad moeten opereren, af en toe met veel machtsvertoon opduikend,waardoor niet zelden een schrikeffect bij burgers ontstaat, maar alsherkenbaar aanspreekpunt in een bepaalde buurt of straat kunnen fungeren.Bovendien is - net als bij de politie - de manier van optredendoorslaggevend. Respectloos boetes uitschrijven om targets te halen, kanalleen bijdragen aan een onzeker en geagiteerd leefklimaat.

Meer over