Bellen metTom Vennink

Repressie in Rusland neemt toe, kan onze correspondent zijn werk nog wel goed doen?

Niet alleen Aleksej Navalny, maar ook zijn medewerkers en organisaties worden vervolgd in Rusland. De rechter doet naar verwachting donderdag uitspraak of zijn politieke campagnebureau en corruptiewaakhond FBK ‘extremistisch’ zijn. We bellen met correspondent Tom Vennink over de rechtszaak en toenemende repressie in Rusland.

Een graffitikunstwerk van Alexej Navalny in Sint-Petersburg.  Beeld EPA
Een graffitikunstwerk van Alexej Navalny in Sint-Petersburg.Beeld EPA

Wat staat er op het spel bij deze rechtszaak?

‘Feitelijk gaat deze zaak over het strafbaar stellen van oppositie. Het Russische OM zegt dat Navalnys campagnebureaus en anticorruptie-organisatie ‘extremistisch’ zijn. Hiermee komen ze op hetzelfde lijstje terecht als Al-Qaida en Islamitische Staat. Maandag was een eerste zitting, donderdag is de tweede en de oppositie verwacht de uitspraak diezelfde dag. Aangenomen wordt dat de rechtbank het OM gelijk zal geven. Een dergelijk verzoek van het OM aan de rechter is in elk geval nooit eerder afgewezen. De precieze redenen blijven onbekend, want de rechtszaak is staatsgeheim.

‘Wat we na uitspraak wel weten: of het strafbaar is in Rusland om oppositie te voeren en onderzoek te doen naar corruptie. Het onderzoeksteam van Navalny, FBK, is de belangrijkste anticorruptie-organisatie in Rusland. We kennen ze van gelikte filmpjes, waarin ze laten zien hoe corrupt Russische politici zijn. Door Navalnys organisatie te vervolgen, stuurt de overheid een boodschap aan de bevolking: voer geen oppositie, doe geen onderzoek, ga niet tegen ons in.’

Wat betekent het stempel ‘extremistisch’ voor medewerkers van Navalny?

‘Dat ze hun activiteiten moeten staken. Als ze doorgaan, riskeren ze een veroordeling tot tien jaar strafkamp. De gevolgen zijn ook groot voor mensen die niet direct betrokken zijn: donateurs riskeren bijvoorbeeld zes jaar opsluiting in een strafkolonie.’

Neemt de repressie steeds verder toe in Rusland?

‘De repressie is er niet opeens. Het is een geleidelijk proces geweest dat werd ingezet tijdens de beginjaren van Poetins presidentschap, vlak na de eeuwwisseling. Het regime probeerde lange tijd democratie te imiteren, met oppositiepartijen, verkiezingen en tv-debatten. Maar het is steeds moeilijker om die imitatie vol te houden. Vorig jaar werd de grondwet veranderd, waardoor Poetin tot 2036 aan de macht kan blijven. Hij wilde de bevolking hierover laten stemmen, maar het mocht geen referendum heten; het werd een ‘landelijke stemming’. Het had niets te maken met een verkiezing, op sommige plaatsen stonden er stembussen in winkelkarretjes.

‘Navalny maakt het Poetin steeds moeilijker om met zijn partij Verenigd Rusland de verkiezingen te winnen. De parlementsverkiezingen over een half jaar spelen dus ook een rol bij de repressie. Navalny is vooral bij een jonge groep kiezers populair en het regime is bang dat door hem een politieke tegenbeweging op gang komt.

‘Bij demonstraties valt op dat de politie steeds meer mensen oppakt en steeds meer geweld gebruikt. Zo hopen ze mensen af te schrikken de straat op te gaan. Het wordt ook alsmaar gevaarlijker om oppositie te voeren. Het kantelpunt was het moment toen Navalny vergiftigd werd met novitsjok en bijna stierf. Toen bleek: het regime is bereid om een tegenstander te vermoorden.

‘Inmiddels worden bijna iedere dag mensen opgepakt. Dit betekent niet dat de gevangenissen vol zitten: de meesten worden na een paar uur vrijgelaten. Maar het zaait angst en creëert een gevoel van ‘komen ze morgen bij mij?’ Al die huiszoekingen en arrestaties maken mensen bang.’

En ook de media worden aangepakt.

‘Dat klopt, journalisten worden steeds vaker opgepakt terwijl ze hun werk doen, bijvoorbeeld als ze verslag doen van een demonstratie. Onafhankelijke nieuwssite Meduza kreeg deze week het stempel ‘buitenlands agent’ opgedrukt, een term die doet denken aan de Koude Oorlog en gepaard gaat met een imago van volksvijanden. De wet ‘buitenlandse agenten’ wordt vaak gebruikt door de regering voor mensenrechtenorganisaties, hulporganisaties, onafhankelijke opiniepeilers en nu ook een van de belangrijkste media die onafhankelijk over Rusland berichten. Ze moeten heel groot boven hun website zetten dat ze een ‘buitenlandse agent’ zijn. Meduza vreest dat dit adverteerders gaat kosten en dat mensen hun journalisten niet meer te woord willen staan.

‘Een aantal jaar terug verplaatste de redactie zich naar Letland om aan allerlei vervelende inspecties te ontkomen. Ze werken vanuit hoofdstad Riga, hun journalisten in Rusland zijn correspondenten. Die lopen nu een groot gevaar om in de gevangenis te belanden. Het ziet er heel beroerd uit voor de persvrijheid.’

Jij bent ook journalist in Rusland, zij het voor een Nederlandse krant. Kun jij nog wel goed je werk doen?

‘Mijn situatie is onvergelijkbaar met die van Russische verslaggevers. Die lopen veel grotere gevaren. Voor mij verandert er concreet niets. Wat ik wel merk, net als andere buitenlandse collega’s, is dat buitenlandse journalisten steeds vaker worden aangehouden bij demonstraties. Een accreditatie als correspondent maakt dan weinig indruk, heel anders dan een paar jaar geleden.

‘Recent zie je ook vaker dat correspondenten door de Russische regering worden neergezet als verspreiders van nepnieuws. Ze zijn in verhalen op de staatstelevisie onderdeel van het vooral westerse buitenland dat Rusland bedreigt. En een cameraploeg van de BBC werd laatst geschaduwd bij een reportage in Siberië.

‘Maar ik kan mijn werk nog goed doen. Russen – je moet altijd goed onderscheid maken tussen de bevolking en het regime – praten nog steeds graag met me. Ze zijn nieuwsgierig naar Nederland en blij dat iemand naar hen luistert. In de Russische media komen ze doorgaans niet aan bod.’

Meer over