Religie schreeuwt om satire

Fundamentalistische christenen, joden en moslims hebben een Archie Bunker nodig, meent Norman Lear, de schepper van All in the Family....

Norman Lear is bescheiden over zijn rol in de Amerikaanse televisiegeschiedenis. De bedenker van de serie All in the Family en hoofdpersoon Archie Bunker weet dat het talloze malen is gezegd en geschreven: de grote satiricus Lear en de vermakelijke racist Bunker hebben de populaire westerse cultuur compleet veranderd.

Of het waar is? 'Ik mag dat altijd graag lezen', zegt Lear (82) alleen. Tijdens een ontmoeting in Los Angeles is zijn glimlach schaapachtig en de weigering om zijn eigen erfgoed te beoordelen oprecht.

Te zeggen dat hij lijdt aan zelfonderschatting gaat wat ver. Daarvoor is Lear al te lang, 35 jaar om precies te zijn, een gekende speler in Hollywood. Maar aangezien Lear zichzelf nooit heeft gezien als koning van TV-land - ook al zagen anderen hem wel zo - kan hij ook niet naar kroonprinsen of erfopvolgers wijzen.

Wel is hij een bewonderaar van twee jonge grappenmakers: Matt Stone en Trey Parker, de makers van South Park, vindt Lear 'briljante jongens'. Hij ontdekte de schaamteloze, populare animatieserie dankzij zijn tienerzoon. Nu denkt Lear soms mee en draagt hij grappen aan. 'We krijgen elke dag CV's binnen. Ik zei: dit gastje lijkt me goed, we vragen hem erbij', grapte Stone vorig jaar over de samenwerking met de oude Lear, die ze als een inspirator en rolmodel zien. Bovendien is de film Team America, een harde politieke satire van Stone en Parker die net is uitgekomen in de Nederlandse bioscopen, een favoriet van Lear.

Politiek gezien is het een opvallende alliantie. Lear was en is een progressieve leidsman in de traditie van Franklin D. Roosevelt en John F. Kennedy. Stone en Parker zijn politiek-incorrect en eerder anarchistisch. In Team America nemen ze iedereen onder vuur, maar vooral het ronkend-linkse Hollywood-establishment: de zogenoemde limousine liberals. Dat is precies hoe zijn critici Lear zien.

De kleingebouwde, zwartgeklede Lear noemt zichzelf 'door en door patriot'. Van de vlag en het volkslied krijgt hij tranen in zijn ogen. In een tijd dat de Republikeinse Partij volgens Lear de vaderlandsliefde 'gekaapt' heeft, valt zijn links-kritische patriottisme op.

All in the Family wierp van 1971 tot 1983 een satirische blik op het culturele conservatisme in Amerika. Via Archie Bunker richtte Lear de schijnwerper op racisme, de angst voor het vreemde, de politieke debatten over Vietnam en Richard Nixon.

Hij was de eerste die op de nationale televisie sociale kwesties en taboes aanpakte. Abortus, verkrachting, menopauze, homoseksualiteit, seks voor het huwelijk, geloof - allemaal zaken die de Amerikaanse familie en samenleving bezighielden en vaak verscheurden.

Lear was politiek incorrect lang voordat de term 'politiek correct' was uitgevonden. Hij denkt zelf dat hij daarom een band voelt met de makers van South Park. In die zin zijn ze Lears vaandeldragers; voor niks en niemand bang trekken ze lachend naar de heilige huisjes van nu. Net als Archie Bunker destijds, die briljant werd gespeeld door wijlen Carroll O'Connor. Zijn vrouw Edith was een rol van de veelvuldig onderscheiden Jean Stapleton (83). Samen vormde het vechtende, liefhebbende stel Lears meesterwerk. Hij schreef later andere TV-series vol sociaal commentaar en humor: Maude, Sanford and Son en Mary Hartman Mary Hartman werden goed ontvangen. Recenter produceerde hij The Powers That Be, een serie over het Washington van Bill Clinton. Maar een megahit zoals All in the Family zat er niet meer in.

Tegelijkertijd ontwikkelde Lear zich tot een toonaangevende speler in Hollywood als producent van films als Stand By Me, Princess Bride en Fried Green Tomatoes. Door zijn naamsbekendheid en invloed viel ook zijn politiek activisme steeds meer op. Hij richtte een progressieve stichting en politieke lobbyclub op, People for the American Way. Dat was in 1982 een reactie op de snel groeiende macht van christelijk rechts, die Lear toen en nu gevaarlijk noemt.

In 2000 en 2004 deed hij alles om George W. Bush uit het Witte Huis te houden. Vorig jaar speelde hij een hoofdrol in de succesvolle Declare Yourself-campagne, een landelijke poging om jongeren naar de stembus te krijgen.

Lear heeft dus een duidelijke stempel op cultureel en politiek Amerika gedrukt. Toen Bill Clinton hem in 1999 de prestigieuze Nationale medaille voor de kunst gaf, zei hij: 'Norman Lear heeft de Amerikaanse samenleving een spiegel voorgehouden, en hij heeft de manier waarop we ernaar kijken veranderd.'

Wat wilde u met All in the Family?

'Een publiek aan de slappe lach helpen. We wisten dat we hier bijzonder grappig materiaal in handen hadden. Maar om achterin de zaal te staan en het publiek letterlijk dubbel te zien klappen - dan heb je iets goed gedaan.'

Geen enkele intentie om taboes aan te pakken, racisme bloot te leggen?

'Pas toen we lazen wat anderen in de show zagen, werd het ons ook duidelijk hoe belangrijk ze het vonden als sociaal commentaar. Ik heb de wereld altijd bekeken door een lens die overal de komedie ontwaart. Ik vind de gekte van de menselijke conditie bijzonder fascinerend. Tegelijk ben ik een serieus iemand, dat waren we allemaal. We lazen de kranten, we wisten wat er speelde in de wereld. We hoorden wat onze kinderen en partners bezighield. Dus we konden er niet aan ontkomen om te schrijven over verkrachting, werkloosheid, de problemen van Richard Nixon, de veranderende rol van religie.'

Het doet u plezier om te lezen dat Norman Lear 'onze wereld veranderd heeft', zegt u. Ik probeer het nog een keer: geef daar zelf eens een oordeel over.

'Ik had een grootvader. Toen ik negen, tien jaar was, stond ik een keer steentjes in een meer te keilen. Ze stuiterden over het water. Hij zei: Elke keer dat je een steen gooit, stijgt het waterpeil. Dus ik pak een enorme steen, gooi 'm erin, en kijk naar de rand om het water te zien stijgen. Nee, zegt mijn grootvader, je kunt het niet zien, en ik kan het niet bewijzen, maar de juiste wetenschapper kan het wel bewijzen. Je zult het nooit zien, het enige is de rimpeling. Dat moet je onthouden, zei hij, want het is belangrijk.

'Later besefte ik wat hij bedoelde. Ik heb het rimpelingsprincipe ook altijd toegepast op All in the Family. Mensen zeggen dat het aangezicht van de televisie nooit meer hetzelfde was, dat de rassenverhoudingen verschoven. Het enige wat ik zeker weet, is dat mensen erover bleven praten.'

En nog steeds. U en Archie zijn het onderwerp van heel wat dissertaties in de cultuurgeschiedenis.

'Ja. Wat het effect ook is, wat de conclusies ook zijn, dat is dus de rimpeling. Ik weet wel dat ons succes begon en eindigde met genieten. De kijkers genoten van de karakters, ze hadden nog nooit zo hard gelachen om een tv-programma. Ik leerde van All in the Family dat lachen als een infuus werkt. Het is noodzakelijk. En terwijl mensen lachten, leerden ze iets, bijvoorbeeld over hoe een familie omgaat met verkrachting. De gebeurtenis zelf was een ding, de reactie was even belangrijk. Maar ik denk niet dat zulke boodschappen konden overkomen zonder de lach.'

Wat zijn anno nu de thema's, de taboes die zo'n satirische blik kunnen gebruiken?

'Veruit het belangijkste is religie, die schreeuwt om een satirische behandeling. Vooral fundamentalisme, in alle religies. Fundamentalistische christenen, joden en moslims moeten dringend aan de slag met hun eigen vooroordelen en leren over tolerantie. Het zou een lastige klus zijn. Je zou enorme commotie links en rechts veroorzaken. Maar het zou gaan zoals met Archie Bunker: belangengroepen maken stampij en kondigen het einde van de beschaving af. Terwijl het Amerikaanse volk er gewoon klaar voor is. Dat bleek toen en dat zou nu ook zo zijn.

Misschien moet u het zelf doen. Fundamentalisme is de laatste decennia een hoofdthema voor u. Is het door Bush' verkiezingswinst een nog prangender kwestie geworden?

'Ik denk het wel, door de mix van neoconservatisme en extreem christelijk-rechts. Radicaal rechts. Wat president Eisenhower het militair-industriële complex noemde. Het gekke is, wanneer de media of het politieke establishment over morele waarden praten, gaat het nooit over de morele waarden van de minister van Defensie, de waarden van grote ondernemingen die betalen voor alle geweld en seks op tv en in films waar Congresleden zich over beklagen. Ze geven Hollywood de schuld. Maar Hollywood bestaat niet; dat zijn drie of vier mega-bedrijven. De wetten van vraag en aanbod zijn hier, net als overal, van toepassing. Als de top van het bedrijfsleven niet zou weglopen voor zijn verantwoordelijkheid omwille van de winstcijfers, dan zouden ze ons dingen verkopen die meer aansluiten op de morele waarden die ze op zondagochtend zeggen na te leven.

Voelde u zich meer thuis bij de waarden van John Kerry?

'Ik had niks met Kerry. Ik ben niet erg verdrietig over zijn verlies. Maar ik ben wel bezorgd over nog vier jaar met deze groep aan de macht. Ik heb tweelingdochters van tien jaar. Mijn jongste kleinkind is een. En die jongens in Washington zijn absoluut niet goed voor hun toekomst. Ze denken niet aan de toekomst. Spelers op de korte termijn.

'Het klinkt misschien vreemd, maar ik zie mezelf eigenlijk als een bleeding heart conservatief, een softe conservatief. Ik bedoel, ik denk als een liberaal, zoals ik denk dat woord liberaal oorspronkelijk bedoeld was: van mijn Grondwet, mijn Onafhankelijkheidsverklaring, mijn Witte Huis blijf je af. Dat voel ik sterk. Ik heb nooit geaccepteerd, en ik zal nooit accepteren dat rechts het patriottisme heeft gekaapt.

'Ik heb in de Tweede Wereldoorlog gediend in Europa. Ik heb meer dan vijftig missies boven Duitsland gevlogen. Verdomme, ik ga voor niemand aan de kant. Maar ik begrijp ook dat mijn burgerschap met zich meebrengt dat ik mijn grieven en meningsverschillen uitspreek. Daar gaat het om, juist dat is patriottisch.

U kocht in 2000 een zeldzame kopie van de Onafhankelijkheisverklaring uit 1776, waarom?

'Ik had dat exemplaar - een van de 25 die er zijn - gezien bij veilinghuis Sotheby's en ik wist gewoon dat ik hem moest hebben. Maar niet voor aan de muur, waar niemand hem kon zien. Ik ben geen verzamelaar. We zijn fondsen gaan werven om de verklaring op reis te sturen. Inmiddels is hij in zestig steden geweest. Het is ongelooflijk om mensen te zien reageren. Emotioneel zijn ze, geraakt. Kinderen, oudjes, iedereen is onder de indruk, en ze hoeven niet naar een of ander chic museum in Washington. Leraren van openbare scholen spraken me aan, met tranen in hun ogen. Hier hadden ze jaren van gedroomd, maar ze wisten dat ze nooit genoeg geld zouden hebben om de kinderen de Onafhankelijkheidsverklaring te tonen.

Volgens conservatieven bent u verantwoordelijk voor de overwinning van het moreel relativisme. In Archie Bunker kwamen domheid, moreel absolutisme, racisme en conservatisme samen, schreef er een, en dat 'verwerpelijke pakket' moest worden bestreden. Bent u de voorganger van het relativisme?

'Ik weet niet goed in hoeverre All in the Family bijdroeg aan die golf, zoals de critici het noemen. Maar moreel relativisme zie je inderdaad overal.

'Homoseksualiteit was een issue in de show, en homo's hebben nu niet langer de problemen die ze hadden. De vraag is of ze kunnen trouwen, niet of ze uit de kast kunnen komen. Ik zie dat als een verbetering. Wat wordt vervloekt als relativisme is een niet te keren tij.

'Natuurlijk zie ik dat als positief. Ik bedoel, óf ik geloof wat ik geloof, of ik ben hopeloos omdat de beweging duidelijk is. De critici noch wie dan ook kan er iets aan doen. Ik ga erin mee. Ik heb geen zin om op een dag wakker te worden en te merken dat alle hoop in de mensheid verloren is.

'Er staat een mooi verhaal in de Talmoed. Een mens moet een jas met twee zakken hebben. In de ene zak zit een briefje waarop staat: Ik ben niets dan stof en as. In de andere zak een briefje met: voor mij is de wereld geschapen. Dat is mama loshon, gezond verstand. De persoon die tussen die yin en yang kan leven, heeft het gemaakt.

Meer over