Achtergrond

Regering laat met gevaarlijke missie Nederlandse IS-gangers ophalen uit Syrisch wespennest, maar waarom?

Het kabinet heeft afgelopen weekeinde Nederlandse IS-gangers opgehaald uit Syrië. Van de Hoge Raad hoeft het niet, en de Tweede Kamer is tegen. Waarom dan toch deze pijnlijke reis?

Leden van Koerdische veiligheidsdienst begeleiden de Nederlandse IS-gangers in de Syrische stad Qamishli voordat ze  worden overgedragen aan Nederlandse diplomaten. 

 Beeld AFP
Leden van Koerdische veiligheidsdienst begeleiden de Nederlandse IS-gangers in de Syrische stad Qamishli voordat ze worden overgedragen aan Nederlandse diplomaten.Beeld AFP

Het was de reis waarvan de Nederlandse regering eerder heeft gezegd: die gaan we nooit maken. Illegaal staken de Nederlandse Syriëgezant Emiel de Bont en zijn gevolg zaterdag de grens over tussen Irak en Syrië. Het Nederlandse konvooi van zes gepantserde auto’s maakte in de Syrische stad Qamishli een omweg om controleposten te ontwijken van de Syrische president Bashar al Assad. Zijn regime arresteert hier graag buitenlanders.

De rit eindigde op het kantoor van de Koerdische autoriteiten in Noordoost-Syrië. Zij onderhouden banden met de terreurbeweging PKK. De Bont bedankte hen voor de ontvangst van vier Nederlandse gevangenen: de vrouwelijke IS-ganger Ilham B. (27) uit Gouda, haar twee kinderen en een tienermeisje dat door haar moeder naar het IS-kalifaat is ontvoerd.

Minister Grapperhaus (Veiligheid en Justitie) was de afgelopen jaren duidelijk: ‘We halen geen mensen uit onveilig gebied.’ De Hoge Raad gaf de staat gelijk, en de Tweede Kamer vindt het ook: Nederland hoeft geen IS-gangers uit Noordoost- Syrië terug te halen. Zelfs de kinderen niet, al is het leven in Koerdische kampen voor hen onmenselijk. Noordoost-Syrië is een wespennest. IS nog steeds her en der actief. Met het lokale Koerdische bestuur valt diplomatiek nauwelijks zaken te doen vanwege hun lijntjes met de PKK.

Waarom gebeurt het nu dan toch?

In de eerste plaats geeft Nederland met de repatriëring gevolg aan ‘uitspraken van de rechter’, zoals De Bont het zaterdag verwoordde op een persconferentie in Qamishli. De rechtbank in Rotterdam dreigt de strafzaak tegen Ilham B. te beëindigen als de Nederlandse overheid haar niet overbrengt naar Nederland om haar eigen proces bij te wonen. Een veroordeling bij verstek is in Nederland niet mogelijk als de verdachte zelf aangeeft op de zitting aanwezig te willen zijn.

Grote gevolgen

Als de rechtbank de strafzaak inderdaad beëindigd zou verklaren, heeft dat grote gevolgen. B. gaat dan vrijuit. Een eenmaal beëindigde strafzaak kan nooit worden heropend. Je kunt immers niet twee keer worden vervolgd voor hetzelfde feit. B. zou dan in theorie weer bij haar familie in Gouda kunnen gaan wonen. Zelfs reclasseringstoezicht of een enkelband zit er in dat geval niet in.

‘Terecht neemt Nederland het risico serieus dat de strafzaak kan worden beëindigd’, zegt advocaat André Seebregts, die meerdere vrouwen in Koerdische kampen bijstaat. Ook zij hebben Nederland verzocht hun eigen strafproces te mogen bijwonen. ‘Ilham was van alle vrouwen het verste in deze procedure.’

Aanvankelijk kon Grapperhaus de zaak nog rekken door te beweren dat hij er in Europees verband alles aan doet om ‘actief repatriëren’ mogelijk te maken. Maar het geduld van de rechtbank is op. B. moest naar Nederland worden overgebracht om ‘straffeloosheid te voorkomen’, schrijft Grapperhaus in een brief aan de Tweede Kamer. Ilham is bij aankomst in Nederland aangehouden. Woensdag wordt zij voorgeleid aan de rechter-commissaris.

De gevangenenoverdracht werd mogelijk dankzij diplomatieke dooi tussen Europa en de Syrische Koerden. De Koerden zijn de enige pro-westerse machthebber in Syrië. Je kunt natuurlijk nuffig doen over hun banden met de PKK, maar Europese diplomaten kiezen steeds vaker eieren voor hun geld.

‘Vroeger spraken we heimelijk af in hotels,’ zei Abdelkarim Omar, de Koerdische minister van Buitenlandse Zaken die zaterdag de overdracht van de Nederlandse gevangenen begeleidde, tijdens een bezoek van deze krant in februari. ‘Inmiddels krijgen wij officiële verzoeken van Europese ministeries van Buitenlandse Zaken.’ Omar roemde bij deze gelegenheid zijn goede contact met de Nederlandse Syriëgezant. ‘Emiel, ja hoe heet-ie ook alweer, Emiel de Bont.’

In Qamishli prees De Bont de ‘voorbeeldige samenwerking’ met minister Omar. Tussen Nederland en de Koerden is het snel gegaan. In 2019 vonden de eerste besprekingen plaats. In februari 2020 had de top van Buitenlandse Zaken een ontmoeting met Omar in Brussel. Begin dit jaar voerde Nederland samen met Zweden ‘humanitair overleg’ met de Koerdische president Ilham Ahmed.

Speciale operatie

Grapperhaus spreekt in zijn Kamerbrief van een ‘speciale operatie onder zeer moeilijke omstandigheden’. Voor een Nederlandse diplomatieke missie was dit inderdaad een reis in een uitzonderlijke risicocategorie: illegaal een grens over, reëel risico op arrestatie door het Assad-regime en tot slot een urenlange autorit terug naar Irak met op de achterbank de terreurverdachte Ilham B.

Maar in de Tweede Kamer hoeft Grapperhaus niet te rekenen op complimenten. De PVV en Forum van Democratie willen een debat met Grapperhaus en Sigrid Kaag (Buitenlandse Zaken). De ministers zullen de ingewikkelde feiten in deze zaak moeten uitleggen. Nee, van de Hoge Raad hoefde repatriëring om humanitaire redenen niet. Maar vervolgens zette de strafrechter hun het mes op de keel.

Buitenlandse diplomaten die IS-gevangenen komen halen in Qamishli, moeten van hun Koerdische gastheren op de foto met de vlag van de Autonome Regio van Noord-Oost Syrië, een land dat officieel niet bestaat. Voor de camera volgt daarna een verplicht dankwoord aan het bestuur met PKK-banden. Diplomatiek is dit pijnlijk. De Bont redde zich hier goed uit. Hij legde de nadruk op de goede persoonlijke samenwerking met minister Omar.

‘In vergelijking tot andere buitenlandse delegaties die ik gezien heb, zoals de Amerikanen, de Britten en de Italianen, vielen de Nederlanders op’, zegt de Koerdische journalist Hisham Arafat, die verslag deed van de persconferentie in Qamishli. ‘Ze glimlachten veel. Oogden ontspannen. Aardige mensen. Dit viel iedereen op. Onderling werd erover gepraat.’

Voor de Koerden is het duidelijk: diplomaat De Bont en consorten voelden zich welkom in wespennest Qamishli. Dit is pas het begin. De Nederlanders komen vast terug om meer gevangenen op te halen.

Meer over