Redt de Zandmotor onze kustlijn?

Bij Kijkduin ligt een uniek kunstmatig schiereilandje waar internationale belangstelling voor bestaat: de Zandmotor, waarmee de kust zijn eigen verdediging zou moeten kunnen regelen. Na drie jaar onderzoek rijst de spannende vraag: werkt het ding?

Cor Speksnijder
De zandmotor kort na de start in 2011. Beeld Rijkswaterstaat / Joop van Houdt
De zandmotor kort na de start in 2011.Beeld Rijkswaterstaat / Joop van Houdt

Een fletse zon hangt tussen het donkere wolkendek en de grauwe zee. Het matte licht geeft de kille namiddag talloze tinten grijs. We zijn op het strand, toch is er geen branding te zien. Voor ons een brede plas, daarachter een enorme zandvlakte, als een verdwaald stuk woestijn. In de verte bewegen kleine stippen. Het zijn vogels, die langs de waterlijn op zoek zijn naar iets eetbaars.

Maarten van der Valk, regiohoofd van de Stichting het Zuid-Hollands Landschap, zegt dat steeds meer vogelsoorten deze plek uitzoeken om te foerageren en te rusten. Ze hebben een nieuw stuk natuur ontdekt.

We lopen langs de Zandmotor, een schiereiland dat - vanuit de lucht gezien - de vorm heeft van een steeds verder uitlubberende smurfenmuts. Het werd in 2011 opgespoten voor de Zuid-Hollandse kust, tussen Hoek van Holland en Scheveningen, of nauwkeuriger: tussen het dorp Ter Heijde en de Haagse badplaats Kijkduin. Een zandplaat van 128 hectare, zo groot als de helft van Rottumeroog.

21,5 miljoen kuub

Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland hebben de zandmotor tussen maart 2011 en november 2011 aangelegd. Er is 21,5 miljoen kubieke meter zand gebruikt, afkomstig van de bodem van de Noordzee. Het is door sleephopperzuigers 10 kilometer uit de kust gehaald. In het begin stak het schiereiland een kilometer in zee en was het aan het strand twee kilometer breed. Golven, wind en zeestroming verspreiden het zand vooral noordwaarts. Het zuiderhavenhoofd bij Scheveningen voorkomt dat het zand door de stroming verder naar het noorden gaat. Een kleiner deel verplaatst zich naar het zuiden. Het schiereiland verandert geleidelijk van vorm. Na 20 jaar is de zandmotor waarschijnlijk volledig opgegaan in nieuwe natuur en een breder strand. De zandmotor kost 70 miljoen euro. De provincie draagt 12 miljoen bij, het rijk 58 miljoen.

De bedoeling is dat het zand van het schiereiland zich door stroming, golven en wind zodanig verspreidt dat nieuw strand en duin worden gevormd. Die moeten het land beschermen tegen stijging van de zeespiegel, zonder dat de kust om de zoveel jaar hoeft te worden versterkt met zandstortingen. 'Bouwen met de natuur', heet het in de brochures. Het 'nieuwe hoofdstuk in de traditie van de Nederlandse kustwaterbouwkunde' trekt ook internationaal de aandacht. Er is belangstelling van Zweden, Australië, Peru en de stad New York.

Fauna en flora profiteren van de veiligheidsoperatie. Op het nieuwe vlakke land hebben meeuwen gezelschap gekregen van sterns, aalscholvers, scholeksters, slechtvalken, zaagbekken en steltlopers. Zelfs de als schuw bekend staande ijseend is gesignaleerd. Vogels zullen het gebruiken als broedgebied, zegt Van der Valk.

Ook het bodemleven heeft zich verrijkt: er zijn meer krabben, garnalen en zeenaalden. Foto's van zeehonden die op de zandplaat liggen te zonnebaden doen de ronde. En er worden steeds vaker bruinvissen gespot. Die komen waarschijnlijk af op de platvissen en grondels die zich thuis voelen in het water rond de Zandmotor.

De zandmotor in 2012. Beeld Rijkswaterstaat / Joop van Houdt
De zandmotor in 2012.Beeld Rijkswaterstaat / Joop van Houdt

Het strand is hier geen strakke vlakte meer. Zand dat van de 'motor' is afgewaaid, heeft jonge duintjes gevormd waarop zich pioniersplanten hebben gevestigd. Van der Valk wijst aan: zeeraket, biestarwegras en zeepostelein. Het strand gaat geleidelijk over in het duin - de strakke afscheiding tussen zand en aangeplant helmgras is verdwenen. Het kustlandschap zal hier voortdurend veranderen, geboetseerd worden door wind en water.

De Zandmotor draait nu drie jaar. Zijn functioneren wordt nauwlettend gevolgd door een waar legertje onderzoekers. Wetenschappers van de TU Delft, VU Amsterdam, Universiteit Twente, Universiteit Utrecht, Wageningen Universiteit en de kennisinstituten Deltares en Imares doen elk op eigen terrein onderzoek. In september en oktober is een internationaal team zes weken lang dag en nacht bezig geweest om de werking in kaart te brengen. Er zijn gegevens verzameld over golfslag, stromingen, zeebodem, wind en verplaatsing van het zand. Er was voor een miljoen euro aan apparatuur ingezet. Twee drones gingen verloren- door de wind meegevoerd en in zee verdwenen. Een met instrumenten volgehangen installatie, op acht meter diepte in zee geplaatst, bleek zwaar beschadigd. Vermoedelijk geraakt door het anker van een schip dat betrokken was bij het onderzoek en daarna door een visser opgetakeld en teruggegooid.

Kitesurfers

Het is te vroeg om conclusies te trekken uit de enorme hoeveelheid nieuwe data, zegt Marcel Stive, hoogleraar kustwaterbouwkunde aan de TU Delft. De analyses moeten nog worden gemaakt, maar in grote lijnen doet de Zandmotor wat ervan wordt verwacht. 'Vooraf was berekend dat er per jaar een miljoen kubieke meter zand zou worden verplaatst. Dat is ook gebeurd.'

Toch gedragen water en zand zich niet altijd zoals de computermodellen voorspellen. Stive had niet gedacht dat de geul tussen strand en zandplaat zo lang en zo breed zou worden. De monding van de geul beweegt zich in noordelijke richting en heeft al bijna de bebouwing van Kijkduin bereikt. Terwijl de verwachting was dat er een nieuwe monding dichter bij het hart van de Zandmotor zou ontstaan. Kitesurfers zijn blij met het ondiepe water in de geul en maken er massaal gebruik van. 'De beste ambassadeurs van de Zandmotor', zegt Stive.

In de kantine van de faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen van de TU vertelt universitair docent Matthieu de Schipper dat meer waarnemingen afwijken van de voorspellingen. Voorzien was dat aan de noordzijde van het schiereiland een wervel (ronddraaien van het water) zou ontstaan. Belangrijk om te weten vanwege de veiligheid van zwemmers. Deze wervel, kort na aanleg van de Zandmotor op foto's te zien en voorspeld in computermodellen, werd drie jaar later niet meer waargenomen. 'Of we hebben verkeerd gemeten of er is er geen. We moeten nog eens goed naar de computermodellen kijken.' Ook ging volgens De Schipper de afvlakking van de kop van het schiereiland sneller dan hij had gedacht.

Veranderingen in de vorm van de Zandmotor worden vastgelegd door camera's op een 40 meter hoge toren, de Argusmast. Van de 21,5 miljoen kubieke meter opgespoten zand is inmiddels ongeveer 3 miljoen kubieke meter verplaatst. Als het afbraakproces in dit tempo doorgaat, zal het schiereiland zo'n twintig jaar na zijn ontstaan vrijwel zijn verdwenen. Van het zand dat de motor tot nu toe heeft afgestaan, hebben de onderzoekers 70 procent teruggevonden op de kust aan de noord- en de zuidzijde van de bron. Van de resterende 30 procent is een deel de duinen ingewaaid, een deel terechtgekomen buiten het gebied waar de onderzoekers metingen verrichten en is mogelijk een deel afgevoerd naar volle zee.

'De zandbalans is niet helemaal kloppend', zegt promovendus Max Radermacher. 'We weten niet precies waar al het zand naartoe gaat. Het zou zonde zijn als er veel in de diepte van de zee zou verdwijnen, maar het lijkt erop dat het slechts om kleine hoeveelheden gaat. Verreweg het meeste zand in het water wordt in de lengterichting getransporteerd.' Radermacher onderzoekt de dynamiek van bodempatronen en de veranderingen in stromingen en golfslag, vooral met het oog op de zwemveiligheid.

De diepte van het water rond de Zandmotor wordt regelmatig gemeten met apparatuur op een jetski, stromingen zijn geregistreerd met gps-drijvers, onderwaterapparatuur en kleurstoffen in het water, golfbewegingen zijn op video vastgelegd. De Zandmotor veroorzaakt nieuwe stromingen. Bij de kop van het schiereiland zijn de getijdenstromingen veel sterker dan aan de flanken. Er vormen zich nieuwe zandbanken en muien, die gevaarlijk kunnen zijn voor badgasten. Bij de kop van de Zandmotor zijn aflandige stromingen gemeten - een risico voor zwemmers.

Twee centimeter per zes uur

Zandtransport door water is al lastig in cijfers te vangen, het meten van de verspreiding van zand door de wind lijkt nog ingewikkelder. Hoe doe je dat? Met palen waarop lasersensoren zijn bevestigd die zandkorrels tellen, zegt promovendus Bas Hoonhout. Uitgaande van het aantal korrels dat met de sensoren wordt gemeten schat hij hoeveel kubieke meter zand uiteindelijk in de duinen terechtkomt. Wat voor de hand ligt, bevestigen de metingen: het meeste zand wordt verplaatst tijdens harde wind.

Minder voor de hand liggend is de voornaamste leverancier van het stuifzand: de strook die bij eb droogvalt en bij vloed onder water komt - het zogeheten intergetijdengebied. Dat komt doordat in deze strook relatief fijn zand ligt, dat telkens wordt ververst. 'Op het droge strand blijkt het transport van zand af te nemen. Daar is het fijne sediment allang weggewaaid.' Hoonhout drukte in het intergetijdengebied bij laag water spijkertjes van 3 centimeter in het zand. Zo constateerde hij dat bij sterke wind binnen zes uur een laag van twee centimeter zand was verdwenen.

Harde wind blijkt ook verantwoordelijk voor de grootste zandbewegingen in het water. Tijdens een storm in december 2013 is circa 280 duizend kubieke meter zand getransporteerd, zegt kustwaterbouwkundig ingenieur Bas Huisman. 'Extreme gebeurtenissen zorgen voor onevenredig veel transport. Als de stroomsnelheid van water bij de bodem verdubbelt, wordt er 8 tot 32 keer zo veel zand getransporteerd. Bij de Zandmotor zijn incidentele gebeurtenissen dominant. Ze spelen een belangrijker rol dan de permanente getijdenstromingen. Dat was niet door iedereen verwacht.'

De afgelopen drie jaar is de veiligheid langs een deel van de kust al toegenomen, concludeert projectleider Carola van Gelder van Rijskwaterstaat. 'Naarmate het zand zich verspreidt, wordt dat gebied steeds groter.' Volgens haar is scepsis over de Zandmotor overwonnen. 'Aanvankelijk was de stemming vrij negatief. Mensen vroegen waarom er zo veel geld moest worden uitgegeven. Ze vreesden overlast door stuifzand. De strandtenthouders waren kritisch. Nu is het publiek positief. Gesproken wordt over een stukje wadden in Zuid-Holland. Het is een walhalla voor kitesurfers.'

Visser Nico van der Plas uit Katwijk staat nog steeds niet te juichen als hem naar de Zandmotor wordt gevraagd. Als hij daar in de buurt met staande netten of op garnalen vist, komt er vaak allerlei rommel in de netten te zitten, zoals stukken hout. Hij vermoedt dat die troep in het verleden in zee is gestort op de plek waar later het zand voor de Zandmotor werd opgezogen. Maar hij blijft voor de kust bij Ter Heijde zijn netten uitgooien. Er mag dan wat minder kabeljauw zitten dan vroeger, hij vangt er behoorlijk wat schar.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

In zijn eerste jaar kwam de Zandmotor negatief in het nieuws toen inspecteurs van de provincie constateerden dat er bij laag water drijfzand lag dat gevaarlijk was voor wandelaars en paarden. Ook bleek dat de stroming in de toen nog smalle geul tussen de punt van de Zandmotor en het strand bij eb gevaarlijk kon zijn. Dat was reden om de geul te dichten.

Volgens Van Gelder wordt de lagune voor het strand steeds veiliger omdat de kracht van de stroming daarin afneemt. Tot nu toe zijn er geen ongelukken gebeurd die kunnen worden toegeschreven aan de Zandmotor. Of het moet het avontuur van die groep uit Gorkum zijn, die in het donker een wandeling maakte langs de waterlijn en in paniek raakte toen die wel een heel vreemde bocht maakte. De reddingsbrigade moest er aan te pas komen om het gezelschap van de zandplaat af te halen.

Meer over