Analyse

Reconstructie van de lockdown die te veel van het goede was (of leek?)

Een nagelstylist doet de nagels van een bezoeker in het Van Gogh Museum. Het museum doet mee aan de landelijke protestactie Kapsalon Theater als protest tegen de coronamaatregelen voor de cultuursector,  19 januari 2022. Beeld ANP
Een nagelstylist doet de nagels van een bezoeker in het Van Gogh Museum. Het museum doet mee aan de landelijke protestactie Kapsalon Theater als protest tegen de coronamaatregelen voor de cultuursector, 19 januari 2022.Beeld ANP

De ‘vergislockdown’, worden de afgelopen zes weken al genoemd. De sluiting van culturele instellingen, winkels en horeca die niet per se had gehoeven. Is dat terecht? Welke krachten zorgden ervoor dat Nederland, als enige land in Europa, in december ineens in lockdown ging? Een reconstructie.

Maarten Keulemans

Op vrijdagavond 14 januari, om tien over tien ’s avonds, opende Tunahan Kuzu, Tweedekamerlid voor Denk, zijn Twitteraccount, en schreef daar het volgende. ‘Met deze grafiek werd Nederland vlak voor Kerst bang gemaakt door het RIVM en werd er paniek gezaaid. Alleen als we een heel strenge lockdown zouden doen, zou code zwart net afgewenteld worden.’

Daarbij een kleurig plaatje, met opbollende toppen als een berglandschap: tot meer dan vijfduizend ic-patiënten waren er op komst. Maar ‘zie de actuele stand’, wees Kuzu zijn ruim 36 duizend volgers op een ingetekend lijntje onderaan. In werkelijkheid lagen er op de intensive cares geen duizenden, maar 361 patiënten.

Bang gemaakt. Paniek gezaaid. Kuzu is niet de enige die het zo ziet. ‘Als ik terugkijk, is het wel heel vaak mis en te somber’, speelde internist en directeur van onderzoeksfinancier NWO Marcel Levi in op het sentiment, bij talkshow Op1. ‘Het bleek dat die prognose totaal nergens op gestoeld was’, brieste directeur Yoeri Albrecht van De Balie, op Radio1. ‘Kan die modelleur vervangen worden? Die man heeft het iedere keer fout.’

Geen duizenden maar enkele honderden patiënten: begrijpelijk dat velen hun frustratie botvieren op de ‘maffe modellen van het RIVM’ (Kamerlid Wybren van Haga) of de ‘voorspellingen van Van Dissel’ (PVV-kamerlid Fleur Agema).

Maar is dat terecht? Hoe is het mogelijk dat Nederland, als enige land ter wereld, op 18 december opeens in lockdown ging? Welke afwegingen maakten dat we in de schuilkelder kropen voor omikron, een variant die lang zo gevaarlijk niet is?

Hoog tijd om de film nog eens af te spelen en het gebeurde te reconstrueren, aan de hand van verslagen, presentaties en onderzoeken en gesprekken met diverse betrokkenen.

Chaos
Vrijdag 26 november, 12.00 uur

Waar en hoe de omikronvariant Nederland voor het eerst bereikte, is onbekend. Vaststaat dat de variant al rondging voordat iemand ervan had gehoord. Eind november werd hij bij vier mensen opgepikt in verschillende GGD-teststraten, verspreid door het land. Maar dat bleek pas later, toen virologen eerder afgenomen monsters nog eens goed bestudeerden.

Voor de meeste mensen was de eerste kennismaking met omikron op vrijdag 26 november, toen het kabinet plotsklaps het luchtruim afsloot voor vluchten uit zuidelijk Afrika, om de nieuwe virusvariant te weren. Met als gevolg een chaotische nacht op Schiphol, waar twee vliegtuigen vol passagiers uit Zuid-Afrika werden getest en in quarantaine geplaatst.

Het virus kwam aan in een land dat toch al in een bitter gevecht was met corona. De avond ervoor had het kabinet een ‘avondlockdown’ afgekondigd, met winkelsluitingen vanaf vijf uur ’s middags. ‘We moeten realistisch zijn: de cijfers zijn per dag hoog, hoger, hoogst’, verzuchtte premier Rutte. Behalve de planbare zorg zoals knie- en heupoperaties, moesten ook niertransplantaties, hartoperaties en kankerbehandelingen soms weer worden verzet.

Nederland liep op zijn tandvlees. Tweemaal had het kabinet het land geprobeerd te openen, in de zomer en in het najaar, om kort daarna de versoepelingen toch weer terug te draaien. De clubs gingen open en toch weer dicht, de mondkapjes af en begin november weer op. En intussen stroomden de ziekenhuizen heel geleidelijk weer vol.

‘Onze uitgangspositie was vreselijk slecht’, herinnert arts-microbioloog en OMT-lid Jan Kluytmans zich. ‘We zaten echt hoog in de bedbezetting met delta. En of je het nou leuk vindt of niet, de Nederlandse zorg is een van de krapste van Europa.’ Arts-microbioloog Andreas Voss herinnert zich hoe hij een collega belde in Duitsland. ‘Die zat daar op een van de grootste ic-afdelingen van Europa. Met twee covidpatiënten.’

En precies op dat tobberige moment was daar omikron. ‘De duiding is nog erg moeilijk. Maar de eerste signalen zijn niet fijn’, zei RIVM-viroloog Chantal Reusken tegen de Volkskrant.

Boosteren

Donderdag 15 december, 10.30 uur

Een uurtje is de bijeenkomst van de vaste Kamercommissie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bezig, als CDA-kamerlid Joba van den Berg opeens opschrikt. ‘Hoor ik meneer Van Dissel nou goed zeggen dat er bij het vaccin van AstraZeneca geen enkele bescherming meer is tegen omikron?’, interrumpeert ze de presentatie van de RIVM-hoofdwetenschapper. ‘Of heb ik nu een paar woorden overgeslagen?’

‘Nee, dat heeft u correct’, antwoordt Van Dissel. De nieuwste cijfers uit Groot-Brittannië laten het zien: omikron kan gevaccineerden aansteken. Bijna alsof er helemaal niet zoiets is als vaccinatie. Daaraan is één ding te doen, blijkt ook uit de Britse grafieken. Boosteren.

Een heikel onderwerp. De afgelopen maanden is het ene na het andere land ertoe overgegaan om, met de winter op komst, de bevolking bij te prikken. Duidelijk is immers dat de vaccins na verloop van tijd wat aan werkzaamheid verliezen. Op 14 september heeft de Gezondheidsraad daarom al geadviseerd: zorg dat je klaarstaat voor de extra prik, ‘te beginnen met de oudsten’.

Maar terwijl andere landen gas geven, blijft Nederland steken. Hugo de Jonge en de Gezondheidsraad raken verstrikt in een rituele dans van adviezen opvragen en die afwachten – weken wachten. Pas op 25 november, de dag waarop omikron opduikt, komt het advies om iedere Nederlander te boosteren. En nu is Nederland het slechtst geboosterde land van Europa, lachwekkend laatste na Bulgarije. ‘De Gezondheidsraad heeft ontzettend zitten treuzelen, en De Jonge wilde maar geen gas geven’, vat een betrokkene samen. En dat met een nieuwe virusvariant in aantocht die zich van gewone vaccinatie weinig aantrekt.

In de Kamercommissie legt Van Dissel die donderdag uit wat dat kan betekenen. Het virus zou dieper doordringen in de samenleving en mensen besmetten die niet gevaccineerd zijn of die de pech hebben dat het vaccin niet goed werkt. Met als gevolg: toch weer oplopende ziekenhuisopnames. ‘Hoe moedeloos we inmiddels ook zijn van dat hele coronavirusgedoe’, zegt Van Dissel die ochtend, ‘hier moeten we ons toch weer toe zien te verhouden.’

Na afloop neemt hij plaats in een geïmproviseerd decortje van actualiteitenprogramma Nieuwsuur, met op de achtergrond vijf ficussen en een kerstboom. ‘Je hoopt natuurlijk dat het dubbeltje de goeie kant op valt’, zegt Van Dissel. ‘Maar helaas heeft de praktijk ons tot nu toe geleerd dat we het vaak te optimistisch inschatten.’

Dilemma

Vrijdag 17 december, 8.20 uur

Het was ‘alsof iemand een kraan had opengezet’, zeiden huisartsen in Zuid-Afrika. Meer dan 20 duizend besmettingen per dag, registreert men in Gauteng, vijf keer zoveel als in de vorige golf, en dat terwijl het er hoogzomer is.

Maar een lichtpuntje is er ook, zegt de Zuid-Afrikaanse zorgminister op een persconferentie. In de tweede week van de uitbraak belandde slechts 1,7 procent van de geïnfecteerden in het ziekenhuis. De vorige golf was dat in week twee 19 procent, meer dan tien keer zoveel. ‘We zien een afname van de patiënten die aan de zuurstof moeten’, krijgt de pers te horen.

Zou het dan meevallen, met omikron? Anekdotes die in die richting wijzen waren er al meteen. Meer een hoofdpijn- en snotterziekte dan een aandoening die op de longen slaat, volgens de verhalen. Maar op deze vrijdag, nog maar drie weken na de eerste gevallen, is het lastig zulke aanwijzingen op waarde te schatten. Er zijn intussen meer mensen beschermd door vaccinatie en doordat ze het virus hebben gehad, nogal wiedes dat er minder ziekenhuisopnames zijn. Bovendien is de gemiddelde leeftijd in Gauteng nog geen 28 jaar. Niemand weet wat het virus doet in een Europees land met een vergrijsde bevolking, middenin de winter.

Een dilemma. Hoe ziek omikron maakt, is ‘het meest essentiële gegeven dat we nog missen’, zeggen zowel Van Dissel als Ernst Kuipers, dan nog verantwoordelijk voor de verdeling van patiënten over de ziekenhuizen. Er is koortsachtig internationaal wetenschappelijk overleg. Het Britse RIVM komt op 16 december met een rapport waarin staat dat er wat minder mensen met omikron in de ziekenhuizen belandden. Maar, tekent dat rapport in alle toonaarden aan: dat kan schijn zijn. Het virus gaat immers vooral rond onder Britse jongeren, en die worden sowieso minder ziek.

In Denemarken: hetzelfde verhaal. Met de deltavariant belandt 0,8 procent in het ziekenhuis, met de omikronvariant is dat 0,6 procent. Maar dat is op basis van slechts 29 patiënten, en ook daar gaat de omikronvariant vooral rond onder jongeren, na uitbraken op feesten en in het uitgaansleven.

En, omgekeerd: het bewijst dat je ook met omikron wel degelijk in het ziekenhuis kunt belanden. Het RIVM neemt het zekere voor het onzekere en besluit omikron als net zo ziekmakend te beschouwen als de deltavariant. Een keuze die ook Britse en Deense experts maken.

. Beeld .
.Beeld .

Model

Vrijdag 17 december, 9.30 uur

De sfeer is beladen, in het zaaltje waar het OMT deze ochtend bijeenkomt. Een anoniem vergaderzaaltje, met tl-balken aan een systeemplafond, een groot flatscreenscherm aan de muur, en als enige frivoliteit een manshoog posterbehang op de deur, van een abstracte fractalachtige vorm.

De gezichten van de inbellende wetenschappers op de flatscreen staan gespannen. Want hoewel de feestdagen voor de deur staan en het aantal ziekenhuispatiënten eindelijk daalt, heeft één man zojuist elk optimisme de grond in geboord. Er staat geen onbezorgde vakantie voor de deur, heeft hoofd infectieziektemodellering Jacco Wallinga uitgelegd. Integendeel.

Nog een week of twee, en geleidelijk zullen de ziekenhuizen toch weer volstromen, met een tsunami van coronapatiënten, die misschien al rond de jaarwisseling de ic’s tot het laatste bed vullen en die zal aanhouden tot ver in het nieuwe jaar. Denkbaar is dat er eind januari tussen de drie- en de vijfduizend ic-patiënten zijn en meer dan twintigduizend op ziekenzaal.

Maar Jacco, klopt dit nou echt?, sputteren sommige aanwezigen tegen. De eerste cijfers uit Zuid-Afrika gaven toch aan dat het ook kan meevallen. Kán, ja. Maar het verraderlijke van epidemiologische modellen is: vanwege de neiging tot exponentiële groei, kunnen de aantallen ook snel oplopen. We kunnen deze aantallen gewoon niet uitsluiten, zegt Wallinga dan ook.

Wallinga’s onderzoeksgroep is ervan uitgegaan dat omikron 22 procent besmettelijker is dan delta, en dat gevaccineerden 75 procentpunt minder goed beschermd zijn. Maar het zijn vooral de aannames over de ziekenhuisopnames die de grafiek opblazen. Niet alleen nemen de onderzoekers aan dat omikron net zo ziek maakt als delta, ook gaan ze ervan uit dat iemand die volledig is gevaccineerd, bij omikron nog maar voor 48 procent beschermd is tegen ziekenhuisopname.

Overdrijving? Toch niet, blijkt als we het kruimelspoor van dat cijfer terugzoeken. Wallinga baseert zich op schattingen die Imperial College London een dag eerder vrijgaf – en bij narekening ervan blijkt het getal 48 inderdaad te kloppen. Saillant: was Nederland verder geweest met boosteren, dan had het RIVM een twee keer zo hoge bescherming uit de Britse tabel overgenomen, en had de grafiek er prompt minder dreigend uitgezien.

In de dagen daarop zal het RIVM de grafiek met veel armslagen presenteren. ‘Prognose zeer onzeker!!’, heeft Van Dissel er met dubbele uitroeptekens in grote letters boven gezet, als hij de grafieken opstuurt naar Den Haag. En eronder: ‘Worst possible case scenario, somber scenario!’

Maar de buitenwereld moet wel weten welke rampspoed er mogelijkerwijs op de loer ligt, vindt het OMT. Modelberekeningen zijn immers de radar, de koplamp die de weg vooruit belicht, om te zien welke obstakels er eventueel naderen. En een zorginfarct is een van die eventuele obstakels. ‘Dat is toch wel iets om rekening mee te houden als je beleid maakt’, zoals Wallinga later zegt tegen deze krant.

Vanwege de lockdown waren de winkels in de Rotterdamse koopgoot gesloten. Beeld Arie Kievit
Vanwege de lockdown waren de winkels in de Rotterdamse koopgoot gesloten.Beeld Arie Kievit

Lockdown

Zaterdag 18 december, 19.00 uur

De gezichten staan op somber als de mannen plaatsnemen achter het spreekgestoelte: Rutte, De Jonge, Van Dissel. ‘In één zin samengevat: Nederland gaat vanaf morgen nog een keer in lockdown. Nederland gaat nog een keer op slot’, zegt Rutte. Het kabinet, geconfronteerd met de grafieken van Wallinga, kan eigenlijk niet anders, zeggen ook epidemiologen die niet bij de besluitvorming zijn betrokken. Het is de optelsom der dingen, die zich wreekt. De zwaar belaste zorg en de achtergebleven boostercampagne vormen het kruitvat. En de omikronvariant is misschien de lont.

Wat meespeelt is de politieke situatie, zeggen insiders. Het is de laatste persconferentie van het oude kabinet. Het wil voorkomen dat het nieuwe kabinet van start moet met het aanscherpen van maatregelen. Dan maar een harde klap. Zodat het volgende kabinet de brenger van het goede nieuws kan zijn en de samenleving weer kan openen.

Kritiek is er uiteraard ook. Het gaat hier om ondernemers en scholieren, had het kabinet nou niet wat meer risico kunnen nemen? Kort voor de persconferentie pakt hoogleraar ic-geneeskunde Armand Girbes de telefoon en belt collega’s in Denemarken, Groot-Brittannië en Zuid-Afrika. ‘Want de cijfers zijn één ding’, vindt hij. ‘Vervolgens moet je toch checken op de werkvloer wat daar gebeurt.’

Overal hoort hij hetzelfde: het ziektebeeld lijkt echt mee te vallen. ‘Al mijn collega’s zeiden: jullie nemen best een zwaar besluit op grond van veel onzekerheden’, herinnert Girbes zich. ‘Wil je alles zo zeker mogelijk weten en neem je geen enkel risico, ja, dan kom je uit op dit besluit. Maar zo’n lockdown is toch schieten met een kanonskogel.’

In omliggende landen, beter geboosterd en met meer plek in de ziekenhuizen, rolt het kwartje anders. Ook in Groot-Brittannië krijgt het kabinet van de adviseurs te horen dat het gierend uit de hand kan lopen en dat maatregelen ‘essentieel’ zijn ‘om de ergste klap op te vangen’. Maar Johnson, die zijn politieke lot heeft verbonden aan het openhouden van de samenleving, besluit de gok te wagen en het advies te negeren.

Frankrijk, met verkiezingen op komst, klampt zich intussen vast aan strakkere QR-plicht. België hikt aan tegen economische problemen en wil geen nieuwe lockdown meer. Denemarken sluit intussen de theaters en bioscopen en beperkt het winkelbezoek, diverse Duitse deelstaten vervroegen de sluitingstijden van restaurants, of sluiten de sportscholen en het uitgaansleven.

Het is verleidelijk om, zoals Kuzu of Levi, achteraf naar de grafiek te wijzen en te zeggen: zie je, het model zat te hoog. Maar modellen zijn geen voorspellingen die pas ‘geslaagd’ zijn als ze uitkomen, een diep misverstand. Het zijn verkenningen, van mogelijke toekomsten – waarvan je sommige vooral moet zien te vermijden.

Achterliggende, ongepubliceerde deelanalyses, ingezien door de Volkskrant, bevestigen: ook met iets gunstigere aannames schoten de modellen steil omhoog. Het RIVM blijkt de meest gemiddelde, niet de meest sombere berekening naar buiten te hebben gebracht. Voor opzettelijke bangmakerij is in elk geval geen aanwijzing.

Epiloog

Inmiddels liggen er niet meer, maar ongeveer de helft minder patiënten op de ic en de gewone verpleegafdeling dan toen de golf begon. In de prognoses bestaat de vijfde golf die het RIVM voorzag nog steeds. Maar de bult is door de maatregelen vooruitgebulldozerd naar maart, en de piek is minder hoog. Geen ruim vijfduizend, maar hooguit 1.300 patiënten op de ic begin maart, in het ongunstigste geval. Een aantal, dat in theorie is te doorstaan.

In plaats van net zo ziekmakend, blijkt omikron ruwweg half zoveel patiënten in het ziekenhuis te krijgen, volgens de laatste inzichten. De gemiddelde ligduur blijkt korter: vijf dagen in plaats van een week. En gevaccineerde mensen blijken in plaats van maar half beschermd tegen ziekenhuisopname, voor 56 tot 80 procent beschermd tegen ernstige ziekte, afhankelijk van welk onderzoek je erop naslaat.

Had het veel uitgemaakt, als men dat half december al had geweten? Losjes ingeschat zou het de piek hebben teruggebracht naar ruim tweeduizend ic-patiënten, plus nog eens tienduizend op de gewone zaal. Nog steeds aantallen waarvan de zorg overkookt. ‘Ik ben ervan overtuigd dat dit de juiste beslissing was’, zegt Voss achteraf dan ook. ‘Dat omikron nu wat gunstiger uitpakt, is een plus. Maar onze uitgangspositie was echt anders. En je moet niet vergeten wat de gevolgen waren geweest als we het níét hadden gedaan.’

Want zo lekker gaat het elders niet. Omgerekend naar Nederlandse bevolkingsgrootte, liggen er in Denemarken twee keer zoveel patiënten in het ziekenhuis als hier, en in België, Groot-Brittannië en Frankrijk zelfs vijf keer zoveel, zo luidt de verdediging die het RIVM en het ministerie hebben opgeworpen. ‘En eerlijk gezegd moet ik nog zien of ze het gaan redden’, zegt OMT-lid en arts-microbioloog Jan Kluytmans desgevraagd. ‘Het seizoen is nog niet voorbij.’

Toch waren er ook andere manieren geweest om langs omikron te navigeren, daarvan blijft Girbes overtuigd. Met als pleidooi: meer acceptatie van ernstige ziekte en dood in de zorg. ‘Keuzes over wat wel en niet kan, maken we al. We hebben nu eenmaal beperkte middelen. Eigenlijk is het altijd code zwart’, zegt hij.

Liefst zou hij meer benadrukken dat het plafond van wat de zorg aankan nu eenmaal bestaat, met duidelijke afspraken wie wel en niet voor ic-behandeling in aanmerking komt. ‘Ja, er zullen dan ook patiënten overlijden’, erkent Girbes. ‘Maar dat moet je ook afzetten tegen het feit dat er nu ook patiënten overlijden door alle covidmaatregelen.’

Intussen jakkert omikron voort door Europa, alleen al bij ons loopt de teller richting de honderdduizend vastgestelde besmettingen per dag. Misschien weten we in de zomer pas écht wat wijsheid was, en wat niet.