Rechtssysteem VS is op hol geslagen

De verontwaardiging in Nederland over de wijze waarop president Clinton in de zaak-Lewinsky wordt aangepakt, is alleszins begrijpelijk, stelt Erik Jurgens....

PAUL BRILL beticht degenen die met verwondering gadeslaan hoe de Amerikanen hun eigen politieke systeem ten gronde richten van onbegrip (Forum, 19 september). Hij laakt 'de misprijzende toon' waarop Marcel van Dam de affaire Clinton in zijn column van 17 september ('Liever saai') becommentarieerde.

Zeker, wij moeten begrip opbrengen voor het feit dat in de Verenigde Staten de rol van president beladener is dan die van een premier bij ons. Toen de Amerikanen in 1787 het ambt van president schiepen, was hij in feite de vervanger van de Britse koning die tot dan toe de dertien staten had geregeerd, behalve dat hij voortaan werd gekozen. Iets van moreel leiderschap en van de glans van het koningsschap, dat verwachten de Amerikanen van hun president. En Clinton heeft hen teleurgesteld.

Maar daar gaat het helemaal niet om, en daar ging het ook Marcel van Dam niet om in zijn commentaar. Waar wij Europeanen verbijsterd naar kijken is een op hol geslagen rechtssysteem. Amerikanen hebben een overdreven hoge achting voor juridische procedures en voor uitspraken van juristen.

De macht van de Supreme Court ('negen oude mannen', zei Roosevelt eens) is buitensporig. Zij kunnen met een creatieve uitleg van de tweehonderd jaar oude Grondwet bepalingen van wetten, aangenomen met grote meerderheid van de volksvertegenwoordiging, buiten toepassing verklaren wegens strijd met die Grondwet. En die beslissing is niet meer voor tegenspraak vatbaar. Rechters en andere juristen spelen daarmee een wezenlijke rol in de politieke machtsvorming.

En nu Clinton. Onafhankelijk aanklager Kenneth Starr heeft geen enkele consideratie getoond voor de symboliek van het Amerikaanse presidentschap waar Paul Brill voor opkomt. Hij heeft zijn bijzondere bevoegdheden, bedoeld om te worden gebruikt wanneer er een reële verdenking bestaat dat een president ambtsmisdrijven heeft begaan (zoals destijds Nixon begaan heeft) gebruikt om de president te achtervolgen in een zaak die met zijn ambt als zodanig weinig te maken heeft. Het is Starr die daarmee de symboliek van het presidentschap kapot heeft gemaakt.

Als de man met het machtigste ambt ter wereld achter de vodden kan worden gezeten vanwege een uit de hand gelopen seksuele escapade, dan zijn wij verwonderd omdat wij vinden dat zo'n ambt niet zo lichtvaardig onderuit mag worden gehaald.

Want waar gaat het nu eigenlijk over? Meineed zeggen de puristen. Maar hoe behoorlijk is het om iemand onder ede in een civiel proces te dwingen in het openbaar een seksuele escapade te bekennen? En hoe onbehoorlijk is het om op zo'n vraag ontkennend te antwoorden omdat het de vraagsteller immers geen flikker aangaat?

Het is het Amerikaanse rechtssysteem dat op hol is geslagen. Eerder hield een verstandige rechter de escalatie tegen van de vendetta die Paula Jones - al dan niet terecht - tegen Clinton was begonnen. Zo had ook de Supreme Court kunnen beslissen dat Starr met zijn gewroet in het privéleven van Clinton maar moest ophouden totdat diens ambtstermijn voorbij zou zijn; dan zouden privéleven en ambt kunnen worden gescheiden.

Het hof heeft de onvergeeflijke fout gemaakt om Starr zijn gang te laten gaan. Met als gevolg dat onsmakelijke details over een op zichzelf onbelangrijke seksuele verhouding dreigen een president, drager van het machtigste ambt ter wereld, vleugellam te maken. Dat is noch het belang van de Amerikanen, noch van ons.

Terecht vergelijkt Marcel van Dam dit alles met ons parlementair stelsel. Wij hebben geen openbare aanklager met juridische procedures nodig als wij een ambtsdrager willen vervangen. Bij ons, of bijvoorbeeld in Engeland, komt zo'n zaak waarschijnlijk al niet in openbaarheid vanwege gebrek aan openbare belangstelling.

Als de kwestie toevallig toch uitkomt dan wordt deze in ieder geval niet het voorwerp van lange verhoren waarvan de sappige elementen vervolgens openbaar worden gemaakt. Als de zaak wel het functioneren van de ambtsdrager onmogelijk maakt dan is bij ons een Clinton al weg na een seintje uit het parlement dat hij het vertrouwen heeft verloren.

Over zo'n beschamende en obscene vertoning als nu in Amerika mogen wij ons inderdaad, anders dan Paul Brill stelt, verwonderen.

Zoals het nu staat heeft Robert Reich in zijn bijdrage op dezelfde Forumpagina van 19 september, gelijk. Misschien kan Al Gore nog wat redden van de 'symboliek van het Amerikaanse presidentschap' als het Amerikaanse rechtssysteem hem de ruimte laat.

Erik Jurgens is hoogleraar staatsrecht en lid van de Eerste Kamer voor de PvdA.

Meer over