Reacties: 'Het einde van een tijdperk'

Reacties op de dood van schrijver Harry Mulisch.

null Beeld anp
Beeld anp

Robbert Ammerlaan, directeur van De Bezige Bij, de uitgeverij van Mulisch:
'Met zijn dood verliest Nederland een van zijn grootste literaire zonen. Harry Mulisch laat een weergaloos en onnavolgbaar oeuvre na. Een literair universum van grote betekenis en van een virtuoze verbeeldingskracht. Hij schreef romans, novellen, verhalen, beschouwend proza, studies, autobiografisch werk, reportages, toneelstukken en gedichten. Harry Mulisch behoort tot de succesvolste, meest gelezen en meest bewonderde auteurs van zijn generatie. Bijna zestig jaar lang maakte Harry Mulisch deel uit van het hart van De Bezige Bij. Zijn dood grijpt ons aan en dompelt onze uitgeverij in diepe rouw. Met de dood van Harry Mulisch wordt een tijdperk in de Nederlandse literatuur afgesloten. De Bezige Bij is hem grote dank verschuldigd en treurt om het verlies van een van haar grootste schrijvers en een van haar trouwste en dierbaarste vrienden.'

Jeroen Krabbé, regisseur van de verfilming van De Ontdekking van de Hemel:
'Ik heb er al dagen over nagedacht wat ik zou moeten zeggen na zijn overlijden, het zat er wel aan te komen natuurlijk. Maar het was natuurlijk de keizer van de Nederlandse literatuur. We hebben veel met hem samengewerkt toen we De Ontdekking verfilmden. Het was een heel toegankelijke en aardige man. Dat verraste mij, hij leek mij altijd vrij onbenaderbaar. Ik ben bang dat zijn dood invloed gaat hebben op het literaire klimaat in Nederland. De kans is zeer klein dat er ooit iemand zal komen die zelfs maar in zijn schaduw kan staan.'

Ursul de Geer, regisseert volgend jaar de toneelbewerking van De Aanslag:
'Harry Mulisch is één van de mensen die mij mijn leven lang heeft geïnspireerd. Het was een zeer aardige, maar ook een erg ijdele man. Voor mensen die hem niet kenden, kon het een enorme betweter zijn. Maar tegelijkertijd was het een heel gevoelige en kwetsbare ziel. Die hele confrontatie met de oorlog heeft hem getekend. Hij zei ook altijd 'De oorlog, dat ben ik'. Het was ook vooral een enorm markante verschijning. Als je hem door de PC Hooft zag lopen, kon je hem niet negeren of ontwijken. Hij was als een personage uit één van zijn eigen boeken. Als ik ooit in een toneelstuk een schrijver moet portretteren, zal ik ervoor zorgen dat hij er uitziet en zich gedraagt als Mulisch.'

Gerard Soeteman, bewerkte als scenarist De Aanslag tot filmscenario:
'De beste films worden gemaakt op basis van tweederangs boeken. Dus dat De Aanslag zo'n succes is geworden, is vooral de verdienste geweest van regisseur Fons Rademakers. Ik heb het boek ook alleen bewerkt tot scenario omdat Rademakers dat aan mij vroeg en ik nog bij hem in het krijt stond. De Aanslag is van alle kanten bij elkaar gejat: van De perzik der onsterfelijkheid van Wolkers tot Het meisje met het rode haar, van Rashomon van Akira Kurosawa tot Het behouden huis van W.F. Hermans.'leerd' een eind aan het feest.

Frans Weisz, verfilmde het boek Hoogste Tijd:
'Zijn boeken, inclusief Hoogste Tijd, waren zo rijk, zo vol met verwijzingen en betekenissen. Elk element in zijn boeken staat voor iets anders. Een huwelijk is nooit een gewoon huwelijk, met de naam van elk personage of elke locatie heeft hij iets bedoeld. Dat maakte het ook moeilijk om zijn boeken te verfilmen, al liet Mulisch ons daar volledig vrij in. Hij wilde alleen dat hij de personages uit zijn boeken nog zou terug herkennen als hij ze in onze film tegenkwam. Ik heb dat ook heel nadrukkelijk geprobeerd. En hij stelde na het zien van de film dat het ons gelukt was.'

Jos van der Linden, werkte als producent met Mulisch samen aan de verfilming van De Aanslag:
'Ik heb Harry Mulisch altijd ervaren als een zeer liefdevolle man, die erg begaan was, niet alleen met zijn boeken, maar ook met de films die daarvan werden gemaakt. Hij heeft ons ook erg bijgestaan toen we De Aanslag voorbereidden. We hebben een paar keer met hem bij elkaar gezeten om zijn eigen herinneringen uit de oorlog te horen, als achtergrond voor de film. Ik kan me vooral herinneren dat het goed lachen met hem was. Mulisch is ook een aantal keren op de set geweest en hij heeft altijd aangegeven erg tevreden te zijn met wat we met zijn boek deden. Hij was ook erg trots dat we er een Oscar mee hebben gewonnen.'

Mark Rutte, premier:
'We zijn allemaal met hem opgegroeid. Hij was als een goede bekende voor veel mensen. Van de boekenlijst op school tot het succes van zijn prachtig verfilmde romans. Met boeken als De aanslag en De ontdekking van de hemel bewees Mulisch zich als een schrijver van internationale statuur. Een man die universele en herkenbare thema's aansneed, zoals de Tweede Wereldoorlog. Een echte intellectueel die met zijn boeken desondanks het hart wist te raken van een groot lezerspubliek. Mulisch presideerde als vanzelfsprekend over literair Nederland. Zelfs letterlijk, op zijn vaste plek, collega's ontvangend op het Boekenbal. Het einde van een tijdperk. De laatste van de Grote Drie is niet meer.'

Halbe Zijlstra, Staatssecretaris van Cultuur:
'Dit is een groot verlies voor de Nederlandse Letteren. Met Harry Mulisch is de laatste van de Grote Drie overleden. Wij gedenken een groot schrijver met een indrukwekkend en heel veelzijdig oeuvre, dat ook in het buitenland is geroemd.'

Gijs Schunselaar, adjunctdirecteur van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB):
'De betekenis van Mulisch voor de Nederlandse literatuur is enorm geweest. Door zijn oeuvre maar ook hoe hij met dat oeuvre omging. Hij was natuurlijk een toonbeeld. Vraag aan honderd willekeurige voorbijgangers naar een Nederlandse auteur en zijn naam zal veelvuldig genoemd worden. Mulisch heeft veel geschreven en ook verschillend. Zijn boeken waren steeds totaal anders van elkaar. Toch denk ik dat voor velen, ik weet niet of dat voor hem ook gold, De ontdekking van de hemel zijn belangrijkste boek is. Daar kwamen alle lijnen in samen. Het was zijn magnum opus.'

Bernt Schneiders, burgemeester van Haarlem, geboortestad van Mulisch:
'Mulisch heeft een belangrijke rol gespeeld in het literaire leven van Haarlem. Hij is hier niet alleen geboren, maar Haarlem is ook het decor van veel van zijn boeken. Mede daardoor werd hij tijdens het 750-jarig bestaan van de gemeente, in 1995, benoemd tot ereburger. Mulisch was de enige ereburger van Haarlem. Hij kwam ook de laatste jaren nog met enige regelmaat in de stad.'

Joost Zwagerman
, collega-schrijver:

'Door sommige mensen werd Mulisch ervaren als arrogant. Maar hij was juist enorm aimabel en benaderbaar. Uitspraken die hij over zichzelf deed waren zelfspot en ironisch, al zag niet iedereen dat. Zijn werk is volstrekt uniek en oninwisselbaar'.

Tessa de Loo, collega-schrijver:
'Mulisch maakte het zichzelf en zijn lezers nooit gemakkelijk. Hij bleef continue literair experimenteren. Ik weet niet of we Mulisch over honderd jaar nog zullen lezen. We koesteren in Nederland onze auteurs veel minder dan in andere Europese landen.'

Cees Nooteboom, schrijver en vriend van Mulisch, tegenover de NOS:
'Wij hadden een soort clubje waar wij maandagavond altijd bij elkaar kwamen om te eten. Toen Harry steeds zieker werd ging dat niet meer, maar zijn wij naar zijn huis gegaan. En daar heb ik hem nog een paar keer gezien. Hij was natuurlijk heel ziek, maar hij zat keurig gekleed in zijn stoel, volkomen bij de tijd en er werd eigenlijk verder niet over gesproken. Een zekere heroïek ontbrak daar niet aan. Dat was heel indrukwekkend. Hij is een volstrekt unieke schrijverspersoonlijkheid, met een werk dat niet met dat van veel andere mensen te vergelijken is. Een grote verbeelding en natuurlijk het historische geven van zijn afkomst. Hij heeft altijd gezegd 'ik ben de Tweede Wereldoorlog'. Het feit van een Joodse moeder en een Oostenrijks-Duitse vader en dat met de Tweede Wereldoorlog die heel veel mensen überhaupt niet meer hebben meegemaakt. Dat heeft een onvervreemdbare stempel op het werk en op de man zelf gezet.'

Meer over